100₺ = 35,250 IQD         100ERU = 137,750IQD          Zer ayar(21) = 225,000IQD         100,000Tomen = 33,000IQD          100£ = 160,250IQD         100$ = 128,250IQD    
ئاو له‌ ناوچه‌ى ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا هۆكارێك بۆ ئاشتى دوو هۆكار بۆ جه‌نگ

پێناسه‌یه‌كى ئاو :
ئاو یه‌كێكه‌ له‌سه‌رچاوه‌ گرنگه‌كانى ژیان و ته‌ندروستى،به‌ڵام كه‌مى ئاوى پێویست بۆ پێداویستیه‌كانى ڕۆژانه‌ بۆته‌ مه‌ترسیه‌كى گه‌وره‌ بۆ سه‌رژیانى سێیه‌كى دانیشتوانى زه‌وى.
 كه‌مى ئاو چیه‌؟
چه‌ند پێناسه‌یه‌كى جیاوازى هه‌یه‌ له‌وانه‌:
بریتیه‌ له‌ ناهاوسه‌نگى له‌ نێوان بوون و داواكارى له‌سه‌رى بۆ دابینكردنى پێداویستیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان،یان بریتیه‌ له‌ زیادبوونى داواكارى له‌سه‌ر ئه‌و بڕه‌ى كه‌ هه‌یه‌،یان بریتیه‌ له‌ تێكڕاى به‌كارهێنانى به‌رز به‌ به‌راوورد به‌و بڕه‌ى كه‌ هه‌یه‌ به‌تایبه‌تیش كاتێك ده‌سكه‌وتى ئه‌و بڕه‌ گرانه‌ یان زۆرى تێده‌چێت.
ئه‌م دیارده‌ى كه‌مى ئاوه‌ش،هه‌موو جیهانى گرتۆته‌وه‌،به‌هۆى فراوان بوونى شاره‌كان و گه‌شه‌كردنى دانیشتوان و زیادبوونى به‌كارهێنانى ئاو بۆ كشتوكاڵ و پیشه‌سازى.
 

به‌كارهێنانى ئاو له‌ جیهاندا زۆر زیادى كردوه‌ به‌ دوو هێنده‌ى زیادبوونى گه‌شه‌ى دانیشتوان،له‌م سه‌ده‌ى كۆتاییه‌دا و كه‌مى ئاویش كاریگه‌رى ده‌بێت له‌سه‌ر هه‌موو كیشوه‌ره‌كان ، به‌شێوه‌یه‌ك ڕێژه‌ى 40% دانیشتوانى گۆى زه‌وى ده‌گرێته‌وه‌،به‌هاتنى ساڵى 2025،بڕى 8ر1 ملیار دانیشتوانى گۆى زه‌وى له‌ وڵاتانێكدا ده‌بن كه‌ به‌ده‌ست كه‌مى ئاوه‌وه‌ ده‌ناڵێنن و سێیه‌كى دانیشتوانى زه‌ویش به‌ده‌ستى كه‌مى ئاوه‌وه‌ گیرۆده‌ ده‌بن.
كاریگه‌رى گه‌وره‌ى نه‌بوونى ئاو،هه‌ر به‌وه‌وه‌ ناوه‌ستێت كه‌ ئاو بۆ خۆى كه‌م ده‌بێت،به‌ڵكو ده‌بێته‌ هۆى ئه‌وه‌ى كه‌ نه‌توانرێت خواردنى پێویستیش دابین بكرێت،هه‌روه‌ها ده‌بێته‌ هۆى دابیننه‌كردنى وزه‌ و جوڵه‌ى ماكینه‌ى پیشه‌سازیش، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕاى ده‌ستنه‌كه‌وتنى ئاوى خاوێن و پاراستنى ته‌ندروستیش،كه‌ ناتوانرێت ڕێگه‌ له‌ نه‌خۆشیه‌ مه‌ترسیداره‌كانیش بگیرێت،وه‌كو نه‌خۆشى ئایدز ،ڕۆژانه‌ 3800 منداڵ ده‌مرن له‌به‌ر نه‌بوونى یان كه‌مى ئاوى خواردنه‌وه‌ به‌هۆى نه‌بوونى مه‌رجى ته‌ندروستى و پاك و خاوێنى.
هۆكاره‌كانى  كه‌مى ئاو:
گه‌لێك هۆكار هه‌ن كه‌ كارده‌كه‌نه‌ سه‌ر كه‌م بونه‌وه‌ى ئاو له‌وانه‌:
1.زیادبوونى ژماره‌ى دانیشتوانى جیهان،ساڵى 2001 به‌ڕێژه‌ى 3% دانیشتوان زیادى كردوه‌ به‌ به‌راوورد به‌ ساڵى 2000.
2.پیس بوونى ژینگه‌یى.
3.خراپ به‌كارهێنانى ئاو،به‌تایبه‌تیش سیسته‌مى ئاودێرى،كه‌ ده‌بێته‌ هۆى به‌ فیڕۆدانى 30-70% له‌ ئاو.
4.به‌رزبونه‌وه‌ى پله‌ى گه‌رماى زه‌وى، كه‌ ناوده‌برێت به‌دیارده‌ى په‌نگخواردنه‌وه‌ى گه‌رمى،Global Warming كه‌ ده‌بێته‌ هۆى زیادبوونى ڕووبه‌ره‌كانى وشكانى و به‌ بیابانبوون.     
كاریگه‌ری كه‌مبونه‌وه‌ى ئاو
كه‌مبونه‌وه‌ى ئاوى سه‌ر زه‌وى و ژێر زه‌وى گه‌لێك كاریگه‌رى خراپى ده‌بێت بۆ سه‌ر ژیان و گوزه‌ران و ژینگه‌ى سه‌ر زه‌وى  له‌وانه‌:
1.تێبینى ده‌كرێت كه‌ كه‌مى ئاو ته‌نانه‌ت له‌و ناوچانه‌ش سه‌رهه‌ڵبدات كه‌ ڕێژه‌ى به‌رزى بارانیان لێده‌بارێت یان ئاوى شیرینیشیان هه‌یه‌، به‌هۆى خراپى ڕێوشوێنه‌كانى  هه‌ڵگرتن و به‌كارهێنان و دابه‌شكردنى ئاوه‌وه‌ له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵگا ناوخۆییه‌كانه‌وه‌.
2.كه‌مى ئاو زیان ده‌گه‌یه‌نێت به‌ته‌واوى دانیشتوانى گۆى زه‌وى و ئه‌مه‌ش به‌هۆى زیادبوونى پێداویستى دانیشتوانه‌وه‌ به‌هۆى گه‌شه‌ى دانیشتوان و فراوان بوونى ئاوه‌دانى و زیادبوونى قه‌واره‌ى به‌كارهێنانى ئاو له‌ ماڵ و كارگه‌ پیشه‌سازیه‌كاندا.    
3.به‌ نزیكه‌ى پێنج یه‌كى دانیشتوانى دونیا ( 2ر1) ملیار كه‌س له‌و ناوچانه‌ ده‌ژین كه‌ ئاویان كه‌مه‌، هه‌روه‌ها چوار یه‌كى خه‌ڵكى له‌و ناوچانه‌ ده‌ژین كه‌  به‌وڵاتى گه‌شه‌كردوو ده‌ناسرێن، كه‌ ئه‌وانیش به‌ده‌ست كه‌مى ئاوه‌وه‌ ده‌ناڵێنن، به‌هۆى نه‌بوونى ژێر خانى پێویست بۆ به‌كارهێنانى ئاوى ڕووبار و ئاوه‌كانى ژێر زه‌ویه‌وه‌.
4.كه‌مى ئاو پاڵ به‌ خه‌ڵكانه‌وه‌ ده‌نێت كه‌ پشت ببه‌ستنه‌ سه‌ر سه‌رچاوه‌ى ئاوى ناخاوێن بۆ خواردنه‌وه‌،كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆى ئه‌وه‌ى نه‌توانن پاك و خاوێنى خۆیان وماڵ و جلوبه‌رگه‌كانیان بپارێزن.
5.به‌هۆى خراپى جۆرى ئاو و پیسبونیه‌وه‌،نه‌خۆشیه‌كانى سكچوون بڵاو ده‌بێته‌وه‌،وه‌ك كۆلێرا و له‌رزوتا و ...هتد. هه‌روه‌ها كه‌مى ئاو ده‌بێته‌ هۆكار بۆ تووشبوون به‌ نه‌خۆشى ته‌راخوما و تاعوون و تیفۆئیدو ....هتد.
6.كه‌مى ئاو ده‌بێته‌ هۆكار بۆ گلدانه‌وه‌ى ئاو له‌ماڵاندا،كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆى پیسبوونى ئه‌و ئاوانه‌ و زیادبوونى مێشووله‌ كه‌ نه‌خۆشیه‌كانى له‌رزوتا و مه‌لاریا و ...هتد. ده‌گوێزێته‌وه‌.
7.كه‌مى ئاو ده‌بێته‌ هۆى بیركردنه‌وه‌ له‌ باشتركردنى ئیداره‌دانى ئاو، كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆى ڕێگه‌گرتن له‌ زیادبوونى مێشووله‌ و بڵاوبونه‌وه‌ى نه‌خۆشیه‌كان و ڕێگه‌گرتن له‌و نه‌خۆشیانه‌ى كه‌ به‌هۆى ئاوه‌وه‌ ده‌گوێزرێنه‌وه‌ وه‌ك به‌لهارزیا و نه‌خۆشیه‌ مه‌ترسیداره‌كانى تر.
8.كه‌مى ئاو ده‌بێته‌ هۆى به‌كارهێنانى ئاوى به‌كارهاتوو بۆ مه‌به‌ستى كشتوكاڵ له‌ گوند و شاره‌كاندا،10% دانیشتوانى جیهان ئه‌و خۆراكانه‌ به‌كارده‌هێنن كه‌ له‌ ئاوى به‌كارهاتوه‌وه‌ به‌رهه‌م هاتوون كه‌ توخمى كیمیاوى  یان زینده‌ییه‌كان له‌خۆده‌گرن كه‌ ده‌بنه‌ هۆى نه‌خۆشى.
به‌م شێوه‌یه‌ كه‌مى ئاوى پاك،مه‌ترسیه‌كى گه‌وره‌یه‌ بۆ سه‌ر ته‌واوى ژیان و ئاوه‌دانى گۆى زه‌وى، ئه‌وه‌تا به‌هاتنى ساڵى 2025، چلو هه‌شت وڵات به‌ده‌ست كه‌مى ئاوه‌وه‌ ده‌ناڵێنن، نیوه‌ى گۆى زه‌وى ئاوى پاكیان ده‌ستناكه‌وێت، وڵاته‌ هه‌ژاره‌كان له‌هه‌مووان زیاتر زیانیان پێده‌گات،له‌كاتێكدا به‌شى هه‌ر تاكێك له‌ ئاو له‌ به‌ریتانیا یه‌كسانه‌ به‌ 150 لیتر / ڕۆژانه‌،ئه‌وا كه‌سانێك هه‌ن كه‌ ده‌ژین به‌پشكى ئاوێك كه‌ یه‌كسانه‌ ته‌نها به‌ 90 چركه‌ خۆشۆردن.
چاره‌سه‌رى كێشه‌ى كه‌م ئاوى:
ده‌توانرێت له‌ڕێگه‌ى گرتنه‌ به‌رى هه‌ندێك ڕێوشێونه‌وه‌ چاره‌سه‌رى كه‌مى ئاو بكرێت له‌وانه‌:
1.به‌كارهێنانى ته‌كنه‌لۆژیاى نوێ كه‌ ڕێگه‌ ده‌گرێت له‌ به‌فیڕۆدانچوونى ئاو و چاككردنى سیسته‌مى ئاودێرى و گلدانه‌وه‌ى زیاده‌ى ئاو.
2.ڕێكه‌وتنه‌ سیاسیه‌كان له‌نێوان وڵاتاندا، كه‌ زۆر پێویسته‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنى كێشه‌ى دابه‌شكردنى ئاو.
3.هوشیاركردنه‌وه‌ى هاوڵاتیان به‌ به‌كارهێنانى باشى ئاو، له‌ڕێگه‌ى ڕاگه‌یاندن و ڕێكخراو و كۆمه‌ڵه‌كانه‌وه‌.
4.به‌رزبونه‌وه‌ى وه‌به‌رهێنانى ئاو له‌لایه‌ن كه‌رتى تایبه‌ته‌وه‌ له‌ 70-80 ملیۆن دۆلار ساڵانه‌ بۆ نزیكه‌ى 180 ملیۆن دۆلار ساڵانه‌.
 كێشه‌ى ئاو  و ململانێكانى ئاینده‌
له‌گه‌ڵ  زیادبوونى خێرایى داواكارى له‌سه‌ر ئاوى شیرین،هه‌ڵگرتنى ئاو له‌سه‌ر زه‌وى ناجێگیر ده‌بێت،چونكه‌ سه‌رچاوه‌كانى ئاو مه‌ترسیان له‌سه‌ره‌ له‌ ئه‌نجامى زیادبوونى داواكارى له‌سه‌ر ئاو له‌ چه‌ندین لاوه‌:
زیادبوونى دانیشتوان و پێداویستیان بۆ ئاوى خاوێنى خواردنه‌وه‌ و ته‌ندروستى گشتى و به‌رهه‌م هێنانى خۆراك و پیشه‌سازى. هه‌روه‌ها گۆڕانى كه‌شوهه‌وا و زیادبوونى ماوه‌ى وشكه‌ ساڵى و سه‌ره‌ڕاى زیادبوونى ژماره‌ى دانیشتوان كه‌ ده‌بێته‌ هۆى تێكچوونى چۆنێتى دابینكردنى ئاو  و چۆنێتى به‌كارهێنانى له‌سه‌ر ئاستى جیهان، كه‌ سه‌رچاوه‌كانى ئاوى شیرین به‌ شێوه‌یه‌كى زۆر مه‌ترسیدار ڕوو له‌كه‌مبونن.
 
كه‌ئه‌مه‌ش زه‌نگێكه‌ بۆ (( شه‌ڕى ئاو )) له‌ساڵانى داهاتوودا و له‌م سه‌ده‌یه‌دا، كه‌ مه‌ترسى ململانێ له‌سه‌ر ئاو زیاد ده‌بێت،چونكه‌ داواكارى جیهانى له‌سه‌ر ئاو به‌رزده‌بێته‌وه‌ به‌ڕێژه‌ى 40% به‌هاتنى ساڵى 2030.له‌كاتێكدا وڵاتانى گه‌شه‌كردوو و باشتر ئاویان ده‌ستده‌كه‌وێت به‌هۆى چین و هندستانه‌وه‌، چونكه‌ پێشكه‌وتنیان نزیكه‌ له‌ نیوه‌ى پێشكه‌وتنى هه‌موو دونیاوه‌ به‌ره‌و ئامانجى ئاوى خواردنه‌وه‌.
به‌ڵام ناوچه‌ عه‌ره‌بیه‌كان له‌ پێشه‌وه‌ى ئه‌و ناوچانه‌ دێن كه‌ گه‌وره‌ترین زیانیان پێده‌گات، به‌هۆى كێشه‌ى ئاوه‌وه‌، زۆرێك له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ستراتیژیه‌كان واى بۆ ده‌چن كه‌ زیاتر له‌ كێشه‌ و ململانێیه‌ك سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن له‌ماوه‌ى 40 ساڵى داهاتوودا. به‌شێوه‌یه‌ك زه‌ویه‌ عه‌ره‌بیه‌كان هه‌موو سیمایه‌كى به‌پیتى له‌ده‌ست ده‌ده‌ن به‌هاتنى ساڵى 2025 به‌هۆى كه‌مى ئاوى ڕووباره‌كانه‌وه‌. هه‌روه‌ها به‌هۆى به‌رزبونه‌وه‌ى ڕۆخى ده‌ریاكانه‌وه‌ هه‌ر كاتێك گه‌یشتنه‌ به‌رزى 1 مه‌تر ڕاسته‌وخۆ كارده‌كاته‌ سه‌ر 41 هه‌زار كم چوارگۆشه‌ له‌ زه‌ویه‌كانى كه‌نار ده‌ریاكان، به‌تایبه‌تیش له‌ میسر و تونس و مه‌غریب و جه‌زائیر و كوێت و قه‌ته‌ر و به‌حره‌ین و ئیمارات.
 
به‌م شێوه‌یه‌ له‌ په‌راوێزى كێشه‌ى ئاودا، جیهان پێویستى به‌مامه‌ڵه‌ى نوێ هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئاودا،به‌شێوه‌یه‌ك وڵاته‌ پیشه‌سازیه‌كان به‌شێكى ئه‌م لێپرسراوێتیه‌یان ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆ له‌م كێشه‌ جیهانیه‌دا، به‌هۆى خراپى به‌كارهێنانیه‌وه‌، هه‌ربۆیه‌ داواده‌كرێت كه‌ یاساى زۆر توند ده‌ربكرێت بۆ ڕێگه‌گرتن له‌ پیس بونى ئاو. هه‌روه‌ها دامه‌زراندنى وڵاته‌كان بۆ وێسگه‌كانى پاكردنه‌وه‌ و چاره‌سه‌رى ئاو له‌ پاشه‌ڕۆ و پیسیه‌كان، و كه‌مكردنه‌وه‌ى بڕى فڕێدانى پیسیه‌كان بۆ ناو ئاوه‌كان بۆ پاراستنى سه‌لامه‌تیان، و به‌رپاكردنى هه‌ڵمه‌تێكى فراوانى سه‌رتاسه‌رى جیهانیش بۆپاراستنى سه‌رچاوه‌كانى خاوێن و شیرین.
كێشه‌ى كه‌مى ئاو ده‌بێته‌ هۆى سه‌رهه‌ڵدانى ململانێیه‌كى جیهانى
ڕاپۆرتێكى هواڵگرى ئه‌مریكى ئاشكراى ده‌كات كه‌ پێداویستیه‌كانى دونیا له‌ ئاوى شیرین تاساڵى 2040 ناهاوسه‌نگ ده‌بێت، ئه‌مه‌ش زه‌نگێكه‌ بۆ زیاتر ناجێگیرى سیاسى و به‌رگرتن له‌گه‌شه‌ى ئابورى و بازاڕه‌كانى خواردنى دونیا ده‌خه‌نه‌ به‌ر مه‌ترسیه‌وه‌.
هه‌مان ڕاپۆرت ئاشكراى ده‌كات كه‌ ناوچه‌كانى باشوورى ئاسیا و ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست و باكورى ئه‌فریقیا ڕووبه‌ڕووى ئاڵنگارى گه‌وره‌ ده‌بنه‌وه‌ له‌ چاره‌سه‌رى كێشه‌ى ئاودا كه‌ ده‌بێته‌ هۆى ڕێگر له‌به‌رده‌م به‌رهه‌مهێنانى خۆراك و وزه‌دا.
هه‌روه‌ها له‌ماوه‌ى 10 ساڵى داهاتوودا،ململانێكان له‌سه‌ر ئاو زیاد ده‌بن و به‌هاتنى ساڵى 2030، داواكارى له‌سه‌ر ئاوى شیرین به‌ڕێژه‌ى 40% زیاد ده‌كات. و مه‌ترسیه‌كانیش زیاتر ده‌بن و له‌ ڕابووردووشدا چه‌ندین ململانێ له‌ نێوان وڵاتاندا ڕویان داوه‌ له‌سه‌ر ئاو. وه‌ك هندستان و پاكستان و ئیسڕائیل و فه‌له‌ستینیه‌كان و سوریا و عێراق.
 
هه‌روه‌ها به‌كارهێنانى ئاوه‌ هاوبه‌شه‌كانى ژێر زه‌وى و به‌كارهێنانى وه‌كو چه‌كێك یان ئامانجێكى تیرۆریستى نوێ گریمانه‌یه‌كى به‌هێزن، چونكه‌ به‌كارهێنانى ئه‌و سه‌رچاوانه‌ى ئاو ئامانجێكى سانا و زۆر كاریگه‌رن. هه‌مان ڕاپۆرت ده‌ریخستوه‌ كه‌ گه‌وره‌ترین مه‌ترسى ڕووبه‌ڕووى ڕووبارى(( براهمابوترا)) ده‌بێته‌وه‌ كه‌ له‌هندستان و به‌نگلادیشه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت و ڕووبارى ((ئامۆداریاش)) له‌ ئاسیاى ناوه‌ڕاست. و كێشه‌ى زیادبوونى دانیشتوان و گۆڕانى كه‌شوهه‌وا و گه‌شه‌ى ئابورى هۆكارێكن بۆ زیاتر داواكارى له‌سه‌ر ئاو و به‌ تایبه‌تیش تا هاتنى ساڵى 2040. هیچ ڕێگا چاره‌یه‌كى ئاسانى ته‌كه‌نه‌لۆژیاش له‌ ئاسۆدا نیه‌ بۆ باشتركردنى ئیداره‌دانى ئاو.به‌ڵام باشترین ڕێگا بریتیه‌ له‌ به‌كارهێنانى به‌تواناتر بۆ مه‌به‌ستى كشتوكاڵى كه‌ به‌ ڕێژه‌ى 70% ئاوى شیرین به‌كارده‌هێنێت.
 
كۆڕبه‌نده‌ جیهانیه‌كانى تایبه‌ت به‌ ئاو
له‌كۆڕبه‌ندى جیهانى له‌ مه‌ڕسیلیا (( باشوورى ڕۆژهه‌ڵاتى فه‌ڕه‌نسا)) بۆ ئاو 130 وڵات به‌ڵێنیاندا كه‌ هه‌رچى زووه‌ یاساى جیهانى جێبه‌جێبكه‌ن بۆ ده‌سكه‌وتنى ئاوى خواردنه‌وه‌ و ته‌ندروست كه‌ له‌لایه‌ن نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كانه‌وه‌ به‌ڕه‌سمى له‌ ته‌مووزى 2010 دا دانیپێدانراوه‌ له‌ ڕاگه‌یاندنى وه‌زیره‌كاندا له‌ مه‌ڕسیلیا.
هه‌روه‌ها له‌ كۆڕبه‌ندى ساڵى 2009ى ئه‌ستانبوڵیشدا، دانیپێدانراوه‌ته‌وه‌ و ده‌سكه‌وتنى ئاوى خواردنه‌وه‌ بۆته‌ پێداویستیه‌كى زۆر گرنگ و به‌بێ بوونى ئاو هیچ گه‌شه‌كردنێك ڕوونادات.
هۆكاره‌كانى كێشه‌كه‌:
به‌پێى ئه‌و لێكۆڵینه‌وه‌ نوێیانه‌ى كه‌ له‌لایه‌ن چه‌ندین ڕێكخراوى جیهانیه‌وه‌ ده‌رچوون كه‌ گرنگى ده‌ده‌ن به‌كاروبارى ئاو له‌ جیهاندا، ده‌ریده‌خه‌ن كه‌ كێشه‌ى ئاو هه‌یه‌ له‌ جیهاندا به‌هۆى گۆڕانه‌كان له‌ كه‌شوهه‌وادا كه‌ دونیا له‌م دواییانه‌دا به‌خۆیانه‌وه‌ بینیوه‌، له‌ په‌نگخواردنه‌وه‌ى گه‌رما و وشكبونه‌وه‌،هه‌روه‌ها ده‌ریانخستوه‌ كه‌ ژماره‌یه‌ك له‌ ڕووباره‌ سه‌ره‌كیه‌كان پێده‌چێت وشك ببن له‌ په‌نجا ساڵى داهاتوودا، و له‌گه‌ڵ زیادبوونى ژماره‌ى دانیشتواندا بۆ 9 ملیار كه‌س له‌ نیوه‌ى سه‌ده‌ى بیست و یه‌كه‌مدا ئه‌وا كێشه‌كه‌ به‌ته‌واوه‌تى زه‌ق ده‌بێته‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان داوا له‌ وڵاتانى ئه‌ندامى ده‌كات كه‌ بكه‌ونه‌ خۆ بۆ دۆزینه‌وه‌ى چاره‌سه‌ر و به‌كارهێنانى ڕیگاى زانستى بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ى به‌فیڕۆچوونى ئاو وچاره‌سه‌رى كه‌مى ئاو و مۆركردنى ڕێكه‌وتنامه‌ى هاوكارى هاوبه‌ش له‌سه‌ر دابه‌شكردنى ئاو له‌نێوانیاندا.
سه‌رچاوه‌كانى ئاو له‌ ناوچه‌ى  وڵاتانى عه‌ره‌بی و ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا:
1.ئاوى باران:
زۆربه‌ى وڵاتانى عه‌ره‌بى ده‌كه‌ونه‌ ناوچه‌یه‌كى وشكه‌وه‌، یان نیمچه‌ وشكه‌وه‌ كه‌ تێكڕاى باران بارین كه‌متره‌ له‌ 300 ملیمه‌تر ساڵانه‌، ئه‌گه‌رى زیادبوونى كشتوكاڵ به‌ڕێژه‌ى 70%  به‌رزتر ده‌بێت به‌ به‌رزبونه‌وه‌ى تێكڕاى باران بارینه‌وه‌ كه‌ كه‌متر نه‌بێت له‌ 400 ملم ساڵانه‌ و به‌شێوه‌یه‌كى ڕێكوپێك دابه‌شببێت، هه‌روه‌ها هۆكارى تر وه‌ك ڕشتنى داووده‌رمان و په‌ین و پاككردنه‌وه‌ له‌ گژوگیا بۆ ئه‌وه‌ى جووتیار به‌رهه‌مێكى زۆرو باشى ده‌سكه‌وێت.
 
ئه‌و وڵاته‌ عه‌ره‌بیانه‌ى كه‌ ده‌كه‌ونه‌ به‌شى ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌ وه‌ك عێراق و سوریا و لوبنان و فه‌له‌ستین و ئوردون،پێش كۆتایى ئه‌م سه‌ده‌یه‌ سه‌رچاوه‌ى ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ى به‌روبومه‌ كشتوكاڵیه‌كان بوون وه‌ك دانه‌وێڵه‌ و لۆكه‌ و ...هتد. چونكه‌ له‌ شێوه‌ى كشتوكاڵى دێمی و به‌راو بوون. به‌ڵام له‌ ئێستادا به‌هۆى دیارده‌كانى به‌بیابانبوون و پله‌ى گه‌رماى به‌رزه‌وه‌ به‌ده‌ست كه‌مى ئاوه‌وه‌ ده‌ناڵێنن.له‌به‌رئه‌وه‌ و به‌هۆى گه‌رده‌لووله‌ لمیه‌كانه‌وه‌ دانیشتوان ناوچه‌كه‌ چۆڵ ده‌كه‌ن به‌ره‌و ده‌وروبه‌رى شاره‌ گه‌وره‌كان و به‌مه‌ش كه‌رتى كشتوكاڵى زیانى گه‌وره‌یان به‌رده‌كه‌وێت.
هۆكاره‌كانى گۆڕانى كه‌شوهه‌وا و دابه‌زینى ئاستى ئاو و كه‌مى باران و وشكبونه‌وه‌ له‌ ڕووى زانستى سیاسیه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ پشتگوێخستن و گه‌نده‌ڵى ئیدارى و ململانێ سیاسیه‌كانى نێوان هه‌ریه‌كه‌ له‌ توركیا و سوریا و عێراق به‌هۆى گۆڕینى ئاڕاسته‌ى به‌رده‌وامى ڕووباره‌كانه‌وه‌ له‌ناو خۆى توركیادا.
2.ئاوى ڕووباره‌كان :
به‌پێى سه‌رچاوه‌كان،له‌ ئێستادا ژماره‌ى ڕووباره‌ به‌رده‌وامه‌كان له‌ وڵاتانى عه‌ره‌بیدا له‌ 50 ڕووبار تێپه‌ڕ ناكه‌ن له‌ناویشیاندا ڕووبارى دیجله‌ و فوراتیش هه‌ن.
له‌و ڕووبارانه‌ ڕووبارى نیله‌ كه‌ درێژترین ڕووبارى عه‌ره‌بیه‌ و دواتر ڕووبارى فورات كه‌ له‌كوردستانى توركیاوه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت و 440 كم له‌ناو توركیا و 675كم له‌ سوریادا و 2900 كم له‌ عێراقدایه‌ و دواتر ڕووبارى دیجله‌یه‌ كه‌ به‌هه‌مان شێوه‌ له‌ كوردستانى باكوره‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت و 300كم له‌ناو توركیا و 1730 كم له‌ عێراقدایه‌ و ماوه‌یه‌كى كورتیش ده‌چێته‌ ناو خاكى سوریاوه‌. و له‌گه‌ڵ فورات یه‌كده‌گرن و ده‌ڕژێنه‌ ناو كه‌نداوى عه‌ره‌بیه‌وه‌.
 
هێڵكارى سه‌رچاوه‌ى ناوخۆیى ئاوى شیرین(مه‌ترسێجا/ تاك)
له‌گه‌ڵ به‌ركاهێنانى ئاوى شیرین( % له‌سه‌رچاوه‌ ئاویه‌كان له‌هه‌ر وڵاتێك)
له‌ وڵاتانى عه‌ره‌بیدا
ڕووبارى عاصى له‌ لوبنان سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت و ده‌چێته‌ سوریا و دواتر بۆ لیواى ئه‌سكه‌نده‌رونه‌ و ده‌ڕژێته‌ ناو ده‌ریاى سپى ناوه‌ڕاسته‌وه‌، توركیا داوا ده‌كات كه‌ ئه‌م ڕووباره‌ به‌ ڕووبارێكى نێوده‌وڵه‌تى ناوببرێت چونكه‌ به‌ 3 وڵاتدا تێپه‌ڕده‌بێت،به‌ڵام ڕازى نیه‌ هه‌ردوو ڕووبارى دیجله‌ و فورات به‌ ڕوبارى نێوده‌وڵه‌تى ناوببرێن.
ڕووبارى ئوردون، كه‌له‌ 3 سه‌رچاوه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێت و 3 ڕووبارى لێپێكدێت((بانیاس_دان له‌ سوریا و حه‌صه‌بانى له‌ لوبنان )) و هه‌رسێكیان یه‌كده‌گرن له‌ به‌شى باكورى دۆڵى حۆله‌ و ڕووبارى سه‌ریعه‌ پێكدێنن.دواتر ده‌ڕژێته‌ ناو ده‌ریاچه‌ى ته‌به‌ریه‌وه‌ و له‌دواى ده‌رچوونى ڕووبارى یه‌رموكى له‌ سوریا لێده‌بێته‌وه‌ له‌ لوبنانیشدا ڕووبارى لیتانى لێجیاده‌بێته‌وه‌.
ئاوى ژێر زه‌وى:
بریتیه‌ له‌و ئاوه‌ى كه‌ له‌ ڕێگه‌ى هه‌ڵكه‌ندنى بیره‌وه‌ ده‌ستمان ده‌كه‌وێت،كه‌ پارێزراوه‌ له‌هه‌ندێ چینى به‌ردیدا. و له‌ ژێر زه‌ویدا و له‌ ئه‌نجامى كۆبونه‌وه‌ى باران و به‌فر له‌و حه‌وزانه‌دا، و ئاوى ژێر زه‌وى به‌ به‌رده‌وامى نوێ ده‌بێته‌وه‌ به‌به‌رده‌وامى چۆڕاندنى باران و به‌شێوه‌ى ڕاسته‌وخۆ یان ناڕاسته‌وخۆ.
ئاوى ژێر زه‌ویش به‌گۆڕانكاریه‌ كه‌ش و هه‌واییه‌كان كاریتێده‌كرێت وه‌ك كه‌مى ئاو و باراناو و وشكبوونى ئه‌و حه‌وزه‌ ئاویانه‌ى ژێر زه‌وى ده‌بێته‌ هۆى داڕمانى زه‌وى ناوچه‌كه‌.
ئاو و یاسا نێوده‌وڵه‌تیه‌كان :
ئاماژه‌ به‌ عورف و یاسا نێوده‌وڵه‌تیه‌كان،هه‌ڵهێنجراو له‌ ڕێكه‌وتنامه‌ى هێلسنكى ساڵى 1993 ،هه‌ر ڕووبارێك سنورى نێوده‌وڵه‌تى وڵاتێك ببڕێت و به‌ وڵاتى دووه‌مدا تێپه‌ڕ ببێت و دواتر بڕژێته‌ كه‌ناره‌كانیه‌وه‌ یان وڵاتى سێیه‌مه‌وه‌،ئه‌وا ئه‌و ڕۆخه‌ ئاویه‌ به‌ ڕووبارێكى نێوده‌وڵه‌تى داده‌نرێت.
له‌به‌رئه‌وه‌ ئه‌و وڵاتانه‌ى ڕووباره‌كه‌ى لێهه‌ڵده‌قوڵێت و ئه‌و وڵاتانه‌ى پیایدا تێپه‌ڕ ده‌بێت و ئه‌و وڵاته‌شى ده‌ڕژێته‌ كه‌ناره‌كانیه‌وه‌، هه‌رسێكیان مافیان له‌و ڕووباره‌دا هه‌یه‌. و له‌ ڕێگه‌ى لیژنه‌ى پسپۆڕه‌وه‌ به‌شى هه‌ریه‌كه‌یان دیاریده‌كرێت.
 ئاو هۆكارێكى ڕاسته‌وخۆ بۆ جه‌نگه‌كان :
ئاماژه‌ به‌ ڕاپۆرتێكى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان به‌ ناونیشانى (( ئاو له‌ جیهانێكى گۆڕاودا)) دا هاتوه‌ كه‌ به‌هاتنى ساڵى 2030، نیوه‌ى دانیشتوانى دونیا له‌و ناوچانه‌دا ده‌ژین كه‌ ئاویان كه‌مه‌،كه‌ له‌نێوان 75 – 250 ملیۆن كه‌سیان به‌ته‌نها له‌ كیشوه‌رى ئه‌فریقادایه‌. سه‌ره‌ڕاى ئه‌وه‌ى كه‌ كه‌مى ئاو له‌ناوچه‌ وشك و نیمچه‌ وشكه‌كاندا ده‌بێته‌ هۆى كۆچكردنى 240-700 ملیۆن كه‌س. به‌هۆى وشكبوونى سه‌رچاوه‌ ئاویه‌كانه‌وه‌. كه‌ ده‌بێته‌ هۆى دروستكردنى كێشه‌یه‌كى جیهانى بۆ هه‌ر تاكێك،له‌ ئێستادا(( 1 ))ملیار كه‌س واته‌ شه‌ش یه‌كى دانیشتوانى سه‌ر زه‌وى ڕۆژانه‌ ڕووبه‌ڕووى كه‌میه‌كى توندى ئاو ده‌بنه‌وه‌. به‌تایبه‌تیش له‌ناوچه‌ قه‌ره‌باڵغه‌كاندا به‌هۆى به‌كارهێنانى ئاوێكى زۆره‌وه‌. كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ چۆڕبڕبوونى سه‌رچاوه‌كانى ئاو له‌ماوه‌ى 20 ساڵدا.
 
هه‌روه‌ها نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان پێشبینى ده‌كات كه‌ 30 وڵات به‌ده‌ست (( كه‌مى ئاوه‌وه‌)) ده‌ناڵێنن له‌ساڵى 2025دا، له‌ كاتێكدا له‌ساڵى 1990دا ته‌نها 20 وڵات بوون، كه‌ 18 وڵاتیان ده‌كه‌ونه‌ ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست و باكورى ئه‌فریقاوه‌. میسر و لیبیاش خرانه‌ ئه‌و لیسته‌ى ساڵى 1990وه‌.به‌هه‌مان شێوه‌ ئیسڕائیل و صۆمالیش خرانه‌ هه‌مان لیسته‌وه‌، كه‌مى ئاو بریتیه‌ له‌وه‌ى كه‌ هه‌ر تاكێك نه‌توانێت بڕى 1000 مه‌تر سێجا یان كه‌متر له‌ ساڵێكدا دابین بكات.
به‌هه‌مان شێوه‌ وڵاتانى مۆریتانیا و كوێت و ئوردون و میسر له‌و وڵاتانه‌ن كه‌ پارێزراو نین له‌ ڕووى سه‌رچاوه‌ى ئاوه‌وه‌، به‌ پێى پۆلێنكردنێك كه‌ له‌لایه‌ن ((گروپى مایلكرۆفتى به‌ریتانیا)) وه‌ ئاماده‌كراوه‌ بۆ شیكردنه‌وه‌ى مه‌ترسیه‌كان، هه‌مان گروپ ئه‌وه‌یان ده‌رخستوه‌ كه‌ كه‌مى ئاو له‌ ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست و باكورى ئه‌فریقادا ڕه‌نگه‌ ببێته‌ هۆى سه‌رهه‌ڵدانى كێشه‌ و گرفتى سیاسى و به‌رزبونه‌وه‌ى نرخه‌كانى نه‌وت. هه‌ربۆیه‌ ئامۆژگارى كۆمپانیاكان ده‌كه‌ن كه‌ له‌كاتى وه‌به‌رهێناندا حسابى وورد بۆ بوونى ئاو و ده‌سكه‌وتنى بكه‌ن به‌هۆى زۆرى دانیشتوان و داواكارى له‌سه‌ر ئاو  و هۆكاره‌ كه‌ش و هه‌واییه‌كانیشه‌وه‌.
 
ڕایانگه‌یاندوه‌ كه‌ مۆریتانیا له‌ مه‌ترسیدارترین وڵاته‌كانه‌ له‌ ڕۆژئاواى ئه‌فریقادا به‌هۆى كه‌مى سه‌رچاوه‌كانى ئاوه‌وه‌ له‌ناو 160 وڵاتدا كه‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ گروتونیه‌تیه‌وه‌ دواى ئه‌ویش هه‌ریه‌كه‌ له‌ كوێت و ئوردون و میسر و ئیسڕائیل و نه‌یجه‌ر و عێراق و سه‌ڵته‌نه‌ى عومان و ئیمارات دێن.
بێگومان سه‌ده‌ى بیست و یه‌كه‌مدا، گه‌لێك كێشه‌ و ململانێى سیاسى به‌خۆوه‌ ده‌بینێت له‌ زۆر ناوچه‌ى ئاسیا و ئه‌فریقاو ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا به‌تایبه‌تى كه‌ هه‌موانیشیان له‌سه‌ر سه‌رچاوه‌كانى ئاو و حه‌وزه‌ ئاویه‌كان ده‌بێت له‌ پێناو دابینكردنى پێداویستیه‌ زۆره‌كانیاندا. كه‌ كێشه‌ سیاسى و سنوریه‌كانیش هێنده‌ى تر هانیان ده‌دات.
به‌پێى بۆچوونى پسپۆڕان،ململانێ له‌سه‌ر سامانه‌ سروشتیه‌كان هه‌ر له‌كۆنه‌وه‌ تا ئێستا یه‌كێك بوه‌ له‌ نیشانه‌كانى سایكۆلۆجیه‌تى مرۆڤایه‌تى،به‌ڵام له‌سه‌رده‌مێك بۆ سه‌رده‌مێكى تر شێوازه‌كانى گۆڕدراوه‌،له‌سه‌ده‌ى بیستدا سیماكانى پێشبڕكێ و ململانێ ده‌ركه‌وتن كه‌ دونیا به‌خۆیه‌وه‌ نه‌بینیوه‌ بۆ دابینكردنى سامانه‌ سروشتیه‌كان و سه‌رچاوه‌كانى وزه‌ و ده‌ستبه‌سه‌راگرتنى بازاڕه‌ جیهانیه‌كان.
زۆر ڕێگه‌ى تێده‌چێت كه‌ وڵاتان ئاو وه‌ك سه‌رچاوه‌یه‌كى سه‌ره‌كى ژیان به‌كاربێنن وه‌ك ئامڕازێك و ئامانجێكیش بۆ هه‌ڵایسانى جه‌نگه‌كان كه‌ ڕه‌نگه‌ ببێته‌ تێكدان و هه‌ڵته‌كاندنى جێگیرى و ئاسایشى دونیا.
بۆ نمونه‌، وڵاتانى وه‌كو(( میسر و ئۆگه‌ندا و ئه‌سیوبیا)) له‌ ئاوى ڕووبارى نیلدا به‌شدارن، ((عێراق و سوریا و توركیا ))له‌ ئاوى ڕوبارى فوراتدا به‌شدارن، هه‌ریه‌كه‌ له‌ ((ئوردون و لوبنان و سوریا و فه‌له‌ستین)) ده‌ناڵێنن به‌ده‌ست ده‌ستبه‌سه‌راگرتنى ((ئیسڕائیل)) به‌سه‌ر ڕووبارى ئوردوندا و ڕووبارى یه‌رموك و هه‌ردوو ڕووبارى لیتانى  و وه‌زانى و ڕووبارى  جه‌لیل له‌ جۆلاندا.
هه‌روه‌ها ژماره‌یه‌ك له‌ كۆماره‌كانى ئاسیاى ناوه‌ڕاستیش وه‌ك ((قرغیستان و كازاخستان و ئۆزباكستان و تاجیكستان و توركومانستان ))به‌شدارن له‌ ژماره‌یه‌ك ڕووباردا، هه‌روه‌ها هه‌ریه‌كه‌ له‌ ((پاكستان و هندستان و به‌نگلادیش و نیپاڵیش)) به‌شدارن له‌ ژماره‌یه‌ك ڕووبارى بچوكدا.
هه‌ربۆیه‌ زۆرێك له‌ وڵاتان ڕووبه‌ڕووى  ململانێى توندى سیاسى یان پێكدادان و جه‌نگى خوێناوى ده‌بنه‌وه‌ له‌گه‌ڵ وڵاتانى دراوسێیاندا یان به‌شدار له‌گه‌ڵیاندا له‌ سه‌رچاوه‌كانى ئاو و ڕووباره‌كانه‌وه‌، له‌و وڵاتانه‌ى كه‌ پێشبینى ده‌كرێت كه‌ ئاو ببێته‌ هۆكارى هه‌ڵایسانى جه‌نگ،بریتین له‌ :
1.میسر
دواى  ئه‌وه‌ى  7 وڵاتى ئه‌فریقیا به‌بێ میسر و سودان ،ڕێكه‌وتنێكیان واژۆكردوه‌ له‌سه‌ر دووباره‌ دابه‌شكردنه‌وه‌ى پشكه‌كانیان له‌ ئاوى ڕووبارى نیل كه‌ ئه‌وانیش هه‌ریه‌كه‌ له‌ وڵاتانى (( ئۆگه‌ندا و كینیا و ئه‌سیوبیا و ته‌نزانیا و كۆنگۆ و ڕواندا و بۆرۆندى))بون.
میسر به‌حوكمى مێژووی دێرین و زۆرى ژماره‌ دانیشتوانى و له‌سه‌رده‌مى ده‌سه‌ڵاتى جمال عبدالناصردا وه‌ك ڕابه‌رێكى كیشوه‌رى ئه‌فریقیا، پشكى خۆى مسۆگه‌ر بوو له‌ ئاوى نیلدا و هیچ پڕۆژه‌یه‌كیش نه‌ده‌كرا به‌بێ ڕه‌زامه‌ندى پێشوه‌خته‌ى میسر له‌سه‌ر ڕووبارى نیل له‌ پڕۆژه‌ى كاره‌با و به‌نداو و ...هتد.
به‌ڵام له‌ ئێستادا به‌هۆى گۆڕانى كه‌شوهه‌وا سیاسى و ئابوریه‌كانى كیشوه‌رى ڕه‌شه‌وه‌، و گه‌رمبون و سه‌رهه‌ڵدانى ململانێكان له‌لایه‌ك له‌نێوان میسر و سودان و له‌لایه‌كى تریشه‌وه‌ له‌گه‌ڵ 8 وڵاتى ئه‌فریقیدا و كاڵبونه‌وه‌ى ڕۆڵى ڕابه‌رایه‌تى میسر له‌ ناوچه‌كه‌دا.وایكردوه‌ كه‌ ئه‌و وڵاته‌ ئه‌فریقیانه‌ گوێ نه‌ده‌نه‌ داواكارى  و پێداویستیه‌كانى  میسر له‌ ئاوى نیل. هه‌روه‌ها سه‌ربه‌خۆبونى باشورى سودانیش له‌ساڵى 2012دا ،هێنده‌ى تر كێشه‌كانى نێوان میسر و سودانى زه‌قكرده‌وه‌ و به‌ده‌ستێوه‌ردانى ئیسڕائیلیش له‌كاروبارى باشورى سودان و به‌تایبه‌تیش كارى فشارى ئاوى نیل دژى سودان و میسر و هێنده‌ى تر مه‌ترسى هه‌ڵایسانى جه‌نگ له‌نێوان میسر و سودان و ئه‌و وڵاته‌ ئه‌فریقیانه‌دا هێنایه‌ گۆڕێ له‌سه‌ر پشك و به‌شیان له‌ ئاوى نیل.
2.ئیسڕائیل 
ته‌پڵى هه‌ڵایسانى جه‌نگ له‌ زۆر جێگه‌ لێده‌درێت به‌هۆى ((ئاوه‌))وه‌. ئیسڕائیل به‌هێز و زۆره‌ملێ ده‌ستیگرتوه‌ به‌سه‌ر به‌شى هه‌ره‌ گه‌وره‌ له‌ ئاوى وڵاتانى عه‌ره‌بى له‌هه‌ریه‌كه‌ له‌ ڕووبارى ئوردون و لیتانى و ده‌ریاچه‌ى ته‌به‌ریه‌دا.
ئیسڕائیل هه‌ر له‌ساڵانى شه‌ستى سه‌ده‌ى ڕابوردوه‌وه‌ له‌ هه‌وڵى ده‌ستبه‌سه‌راگرتنى سه‌رچاوه‌كانى ئاودایه‌ كاتێك كێشه‌ى كه‌مى ئاو سه‌ریانهه‌ڵدا. و دواى ئه‌وه‌ى كه‌ ژماره‌یه‌كى زۆر جوله‌كه‌ كۆچیان كرد بۆ ئیسڕائیل و پڕۆسه‌ى نیشته‌جێكردن و ئاوه‌دانیان ده‌ستیپێكرد. و هه‌ر ئه‌مه‌ش بوو كه‌ ئیسڕائیل هه‌ریه‌كه‌ له‌به‌رى ڕۆژئاواى فه‌له‌ستین و به‌رزاییه‌كانى جۆلانى سوریاى داگیركرد.
هه‌روه‌ها ئیسڕائیل له‌ كیشوه‌رى ئه‌فریقیاشدا له‌ ململانێیه‌كى توندایه‌ و به‌تایبه‌تیش له‌گه‌ڵ ئه‌سیوبیادا كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ گرنگترین سه‌رچاوه‌كانى ڕووبارى نیل بۆ دروستكردنى به‌نداوى كارۆئاوى و گلدانه‌وه‌ى ئاو. بۆ زیانگه‌یاندن به‌ میسر و سودان و كێشه‌ و ململانێى عه‌ره‌ب- ئیسڕائیل له‌سه‌ر ئاو گه‌یشتۆته‌ ئاستێك ناتوانرێت به‌رگه‌ بگیرێت و زوو بێت یان دره‌نگ جه‌نگێكى خوێناوى هه‌ڵده‌گیرسێت له‌ نێوان عه‌ره‌به‌كان و ئیسرائیلدا له‌سه‌ر ئاو.
3.سوریا و عێراق
هه‌ردوو وڵات  ده‌ناڵێنن به‌ده‌ست كێشه‌ى كه‌مى ئاوى هه‌ردوو ڕووبارى دیجله‌ و فوراته‌وه‌ به‌هۆى گلدانه‌وه‌ و دروستكردنى ژماره‌یه‌كى زۆر له‌ به‌نداو له‌لایه‌ن توركیاوه‌، كه‌مى و دابه‌زینى ئاستى ئاوى هه‌ردوو ڕووباره‌كه‌ مه‌ترسیه‌كى گه‌وره‌یه‌ بۆ سه‌ر ژیان  له‌هه‌ریه‌كه‌ له‌ سوریا و عێراقدا.
 
دابه‌زینى ئاستى ئاوى ڕووبارى فورات له‌ به‌نداوى فوراتدا
زۆربه‌ى شاره‌زایان واى بۆ ده‌چن كه‌ جه‌نگه‌كانى ئاینده‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا زۆربه‌یان له‌سه‌ر دابینكردنى ئاوى پێویست ده‌بێت بۆ خواردنه‌وه‌ و كشتوكاڵ.وڵاتانى عه‌ره‌بیش زۆربه‌ى سه‌رچاوه‌ى ئاوه‌كانیان له‌ده‌ره‌وه‌ى سنوره‌كانیانه‌وه‌یه‌ له‌ وڵاتانى دراوسێدا. چونكه‌ زۆربه‌ى ڕووباره‌كان به‌لانى كه‌م به‌سێ وڵاتدا تێده‌په‌ڕن (( وڵاتى سه‌رچاوه‌ _ ڕاگوزه‌ر- ڕۆخ )) و به‌مه‌ش به‌ ڕووبارى نێوده‌وڵه‌تى ده‌ناسرێن چونكه‌ ناكه‌ونه‌ ژێر سه‌روه‌رى نیشتیمانیه‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ زۆر كات ئاوى دیجله‌ و فورات وه‌ك كارتى فشار له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتدارانى توركیاوه‌ به‌كارده‌هێنرێن دژى عێراق و سوریا. و توركیاش تا ئێستا ڕازى نیه‌ دیجله‌ و فورات به‌ ڕووبارى نێوده‌وڵه‌تى بناسێت بۆ ئه‌وه‌ى مافى ده‌ستبه‌سه‌راگرتنیان به‌خۆى بدات دوور له‌ به‌شداریكردنى هه‌ریه‌كه‌ له‌ عێراق و سوریا.
به‌ڵام له‌هه‌مان كاتدا داوا ده‌كات كه‌ ڕووبارى عاصى كه‌له‌ شاخه‌كانى لوبنانه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێت و به‌سوریادا تێپه‌ڕ ده‌بێت و له‌ لیواى ئه‌سكه‌نده‌رونه‌ى داگیركراو له‌لایه‌ن توركیاوه‌ ده‌ڕژێته‌ ناو ده‌ریاى سپى ناوه‌ڕاسته‌وه‌ داوا ده‌كات كه‌ به‌ ڕووبارێكى نێوده‌وڵه‌تى بناسرێت. ئه‌مه‌ش له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و ڕووباره‌ به‌ ڕووبارێكى نێوده‌وڵه‌تى بناسرێت ڕاسته‌وخۆ ماناى دانپیادانانى سوریایه‌ به‌ داگیركردنى لیواى ئه‌سكه‌نده‌رونه‌ له‌لایه‌ن توركیاوه‌ و ده‌بێته‌ به‌شێك له‌ خاكى توركیا.
توركیا له‌ مێژه‌ كار له‌سه‌ر دروستكردنى به‌نداو و گۆڕینى ئاڕاسته‌ى ڕووباره‌كان كه‌ ژماره‌یان  زیاد له‌ 100 ڕووبار ده‌بێت جگه‌ له‌ دیجله‌ و فورات ده‌كات بۆ ناو خاكى توركیا،به‌مه‌به‌ستى فشار خستنه‌ سه‌ر هه‌ریه‌كه‌ له‌ سوریا و عێراق و به‌مه‌ش ئه‌گه‌رى هه‌ڵایسانى جه‌نگى خوێناوى هه‌یه‌ له‌ ئاینده‌دا له‌ نێوان هه‌ریه‌كه‌ له‌ توركیا و سوریا و عێراق له‌لایه‌ك و له‌ نێوان سوریا و عێراق له‌لایه‌كى تره‌وه‌.
4.وڵاتانى كه‌نداو 
وڵاتانى كه‌نداو له‌ بنچینه‌دا به‌ده‌ستى كه‌مى ئاوى شیرینه‌وه‌ ده‌ناڵێنن نه‌ك  بۆ كشتوكاڵ به‌ڵكو بۆ خواردنه‌وه‌ش،به‌ڵام به‌هۆى پاڵاوتنى ئاوى ده‌ریاوه‌ توانراوه‌ ئاوى خواردنه‌وه‌ ده‌ستبخه‌ن به‌ نرخێكى زۆر گران به‌ڵام تاكو ئێستا نه‌توانراوه‌ ئاوى كشتوكاڵ دابین بكه‌ن چونكه‌ ئاوى پاڵاوته‌ى ده‌ریا بۆ كشتوكاڵ ناگونجێت. له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئاسایشى خۆراكى وڵاتانى كه‌نداو نه‌توانراوه‌ بپارێزرێت كه‌ له‌هه‌وڵى به‌رده‌وامدا بوون بۆ دابینكردنى سه‌به‌ته‌ى خۆراكى بۆ وڵاتانى كه‌نداو له‌هه‌موو كات و به‌نرخێكى هه‌رزانیش.
 
تێكڕاى به‌كارهێنانى تاك بۆ ئاو له‌ ناوچه‌ى كه‌نداوى عه‌ره‌بیدا
پلانى ستراتیژى بۆ ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌ى كه‌مى ئاو:
به‌هۆى دیاریكراوى و كه‌مى و كه‌مبونه‌وه‌ى سه‌رچاوه‌كانى ئاوه‌وه‌ له‌ زۆربه‌ى وڵاتانى دونیا و ناوچه‌ى ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست به‌تایبه‌ت و هه‌روا به‌هۆى كه‌ش و هه‌وا و ژینگه‌یى و كه‌مى بارانبارین و گه‌شه‌كردنى به‌رده‌وامى پێداویستیه‌كانى هه‌ردوو كه‌رتى كشتوكاڵ و پیشه‌سازى بۆ بڕێكى زۆر له‌ ئاو.
كارى دانانى پلانێكى ستراتیژى گشتگیرى ئاو ده‌سه‌پێته‌ سه‌ر وڵاتانى ناوچه‌كه‌ له‌ پێناو  پارێزگاریكردن بۆ ئاسایشى ئاو. له‌گه‌ڵ كه‌مبونه‌وه‌ى سه‌رچاوه‌كان،چونكه‌ په‌یوه‌ندیه‌كى ڕاسته‌وخۆى هه‌یه‌ به‌ ئاسایشى خۆراكیه‌وه‌ و پلانى گه‌شه‌كردن و خۆش گوزه‌رانى و به‌كارهێنانى ته‌كنه‌لۆژیاى نوێوه‌ و سه‌رچاوه‌كانى ترى جێگره‌وه‌ وه‌ك وزه‌ى خۆر و ئه‌تۆمى، ئاستى پاڵاوتنى ئاوى ده‌ریا و لێدانى بیرى ئیرتیوازى و دروستكردنى به‌نداو وزۆرترین كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌سه‌رچاوه‌كانى ئاوى ژێرزه‌وى و باران و گلدانه‌وه‌یان بۆ كاتى پێویست، چاره‌سه‌ر و دووباره‌ به‌كارهێنانه‌وه‌ى ئاوى به‌كارهاتوو و دامه‌زراندنى بنكه‌ى لێكۆڵینه‌وه‌ و پێشخستنى سه‌رچاوه‌كانى ئاو، پێگه‌یاندنى كادرى نیشتیمانى و كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ شاره‌زایى زانستى.
ئاو بۆمبێكى مه‌ترسیدار و ته‌وقیتكراو له‌ نێوان عێراق و ئێراندا
ئاو به‌ هۆكارێكى سه‌ره‌كى دیاریكردنى په‌یوه‌ندیه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان داده‌نرێت،به‌تایبه‌تیش له‌به‌شى باشورى گۆى زه‌ویدا، هه‌روه‌ها له‌ وڵاتانى وه‌كو توركیا و ئێران و عێراق و كوردستان و وڵاتى شام و میسر و باكورى ئه‌فریقیاشدا. ئایا ده‌كرێت (( ڕێگاى ئاوریشمى )) بگۆڕدرێت بۆ (( ڕێگاى مردن)) له‌و وڵاتانه‌دا. له‌ ئه‌نجامى سیاسه‌تى وڵاتانى سه‌رچاوه‌ ئاویه‌كانه‌وه‌ بۆ گۆڕینى ئاڕاسته‌ى ڕوباره‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان بۆ  ناو وڵاته‌كانیان و دواتریش ڕفاندن و ده‌ستبه‌سه‌راگرتنى ئاوى ئه‌و ڕووباره‌ نێوده‌وڵه‌تیانه‌دا.
ئایا ئاوى ڕووبارى دیجله‌ وشك ده‌كات ؟
ئه‌و ئاگاداریه‌ى كه‌ له‌لایه‌ن (( ڕێكخراوى ئاوى ئه‌وروپاوه‌)) ڕاگه‌یه‌نرا له‌ كۆتایى سه‌ده‌ى بیستدا. ده‌رباره‌ى وشكبوونى ئاوى ڕووبارى دیجله‌ به‌ته‌واوه‌تى به‌هۆى پڕۆژه‌كانى توركیا و ئێرانه‌وه‌ كه‌ هه‌ریه‌كه‌یان پاڵنه‌رى سیاسى و ئابورى خۆیان هه‌یه‌.هه‌روه‌ها لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كى ده‌زگاى فه‌زاى ئه‌مریكیش((ناسا)) جه‌ختى لێكردۆته‌وه‌ به‌هاوبه‌شى له‌گه‌ڵ زانكۆى كالیفۆرنیاو سه‌نته‌رى نیشتیمانى بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ى به‌رگه‌ هه‌وا.به‌هه‌مان شێوه‌ ئه‌و مه‌ترسیانه‌ دووپات ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ له‌لایه‌ن ده‌زگاى هه‌واڵگرى ئه‌مریكاوه‌(( سى ئاى ئه‌ى)) وه‌ بڵاوكراوه‌ته‌وه‌. كه‌ تیایدا هاتوه‌ كه‌ 3 ناوچه‌ كاندیدن بۆ پێكدا هه‌ڵپژان و ململانێى سه‌ربازى به‌هۆى كه‌مى ئاوه‌وه‌ ئه‌وانیش:
 
هه‌ڵمه‌تێك بۆ ڕزگاركردنى ڕووبارى دیجله‌ له‌ ووشكبوون بۆئه‌وه‌ى ئاوى لقه‌كانى 
كه‌ له‌ئێرانه‌وه‌ دێت كه‌منه‌كرێته‌وه‌ و به‌نداوى زیاترى له‌سه‌ر دروست نه‌كرێت
گروپى یه‌كه‌م : هه‌ریه‌كه‌ له‌ میسر و سودان و ئه‌سیوبیا و زائیر و بۆرۆندى و ته‌نزانیا و ڕواندا ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ هه‌موویان به‌شدارن له‌ حه‌وزى ڕووبارى نیلدا.
گروپى دووه‌م : هه‌ریه‌كه‌ له‌ توركیا و سوریا و عێراق ده‌گرێته‌وه‌ ده‌رباره‌ى هه‌ردوو ڕووبارى دیجله‌ و فورات.
گروپى سێیه‌م: هه‌ریه‌كه‌ له‌ فه‌له‌ستین و ئوردون و لوبنان و سوریا  له‌لایه‌ك و ئیسڕائیلیش له‌لایه‌كى تره‌وه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ به‌شدارن له‌ ڕووباره‌كانى ئوردون و یه‌رموك و لیتانى و حه‌صه‌بانى و وه‌زاندا. 
زۆر جاران ململانێ سیاسیه‌كان به‌ ئاڕاسته‌ جیاوازه‌كانیانه‌وه‌ له‌ (( نه‌ته‌وه‌یى و ئاینى و مه‌زهه‌بى)) ده‌بنه‌ هۆكار بۆ به‌كارهێنانى ئاو وه‌كو چه‌كێك له‌و جه‌نگ و ململانێیانه‌دا.وه‌ك ئه‌وه‌ى له‌ عێراقدا و له‌ناوخۆى هه‌ندێك پارێزگاكاندا ڕوویاندا له‌نێوان نه‌ته‌وه‌ و ئاین و مه‌زهه‌به‌ جیاوازه‌كاندا. له‌ سونه‌ و شیعه‌دا. به‌ڵام له‌ كۆتاییدا ئه‌م ململانێ ناوخۆییانه‌ له‌لایه‌ن ململانێ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانه‌وه‌ كۆتاییان پێده‌هێنرێت وه‌ك ئه‌وه‌ى ئێران دژى هه‌ندێك له‌ پارێزگا شیعه‌ نشینه‌كان و كوردستانى كرد  به‌بڕینى ئاوى ڕووبارى ئه‌ڵوه‌ن له‌ خانه‌قین.
 
كوردستان و ئاوى شیرین
كوردستانى گه‌وره‌ له‌ ئێستادا دابه‌شبۆته‌ سه‌ر چوار وڵاتى ناوچه‌ى ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست له‌هه‌ریه‌كه‌ له‌ توركیا و ئێران و عێراق و سوریادا، خاوه‌نى گه‌وره‌ترین بڕى ئاوى سه‌رزه‌وى و ژێر زه‌ویه‌ له‌هه‌موو ناوچه‌كه‌دا، كه‌ ئه‌م هۆكاره‌ش یه‌كێكه‌ له‌و هۆكارانه‌ى كه‌ وڵاتانى ناوچه‌كه‌ و نێوده‌وڵه‌تیه‌كانیش ڕێگه‌ ناده‌ن به‌ یه‌كگرتن و گه‌وره‌بوون و به‌هێزبوونى له‌چوارچێوه‌ى پڕۆژه‌یه‌كى نه‌ته‌وه‌ییدا، كه‌ فراوانترین ڕووبه‌رى جوگرافى نزیكه‌ى 600 هه‌زار كیلۆمه‌تر چوارگۆشه‌ و گه‌وره‌ترین چڕى دانیشتوان كه‌ نزیكه‌ى 50 ملیۆن كه‌س و ده‌وڵه‌مه‌ندترین ناوچه‌شه‌ به‌هه‌ردوو سه‌رچاوه‌ى وزه‌ (( زێڕى ڕه‌ش )) له‌ نه‌وتى خاو و غازى سروشتى و (( زێڕى ڕۆیشتوو یان سپى // ئاوى شیرین)).
هه‌ربۆیه‌ جارێكى تر كورد و كوردستان له‌به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌ و مه‌ترسى و داگیركردنێكى تردان به‌هۆى بوونى سه‌رچاوه‌ى ئاوى شیرینه‌وه‌ و جه‌نگ و داگیركاریه‌كانى ناوچه‌كه‌ كه‌ به‌دڵنیایى كوردستانیش ده‌گرێته‌وه‌ له‌سه‌ر ئاو و كه‌مى ئاو ده‌بێت.
ئاشكراشه‌ كوردستان و ناوچه‌ى ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست،كۆمه‌ڵگه‌لێك كێشه‌ى مێژوویى و جوگرافى له‌مێژینه‌ و ئاڵۆزیان هه‌یه‌ هه‌ر له‌ كێشه‌ى نه‌ته‌وه‌یى و ئاینى و مه‌زهه‌بى و سنور و كێشه‌ى سیاسى و ئابورى و ..هتد. له‌ ئێستاشدا و له‌ ئاینده‌شدا كێشه‌ى ئاو و ژینگه‌شى دێته‌ سه‌ر.
 
نه‌خشه‌ى ڕووبارى دیجله‌ و لقه‌كانى له‌ كوردستان و عێراقدا
هه‌ربۆیه‌ ده‌كرێت سه‌رجه‌مى ئه‌م كێشانه‌ له‌ نێوان وڵاتانى ناوچه‌كه‌دا له‌ ڕێگه‌ى دانوسانى سیاسى و ڕیكه‌وتن و به‌سه‌رداچونه‌وه‌ى ڕیكه‌وتنامه‌ دوو قۆڵى و نێوده‌وڵه‌تیه‌كانه‌وه‌ ئه‌نجام بدرێت دوور له‌ جه‌نگ و ململانێى خوێناوى، ئه‌ویش له‌لایه‌ك به‌ چاره‌سه‌ركردنى مه‌سه‌له‌ى كورد و دیاریكردنى چاره‌نوسى له‌ ناوچه‌كه‌دا و دواتریش به‌ گفتوگۆى شارستانیانه‌ له‌سه‌ر ته‌واوى كێشه‌ و گرفته‌كانى ناوچه‌كه‌. چونكه‌ هیچ كات جه‌نگ و ململانێكان نه‌بونه‌ته‌ هۆى چه‌سپاندنى ئاشتى و ئارامى هه‌تاهه‌تایى له‌ناوچه‌كه‌ و دونیاشدا و ته‌نها به‌ گفتوگۆ و لێكتێگه‌یشتن و ڕێكه‌وتن ده‌توانرێت سه‌رجه‌م كێشه‌كان و له‌ناویشیاندا كێشه‌ى كه‌مى ئاو چاره‌سه‌ر بكرێت.
عێراق و كوردستان و هه‌ردوو ڕووبارى دیجله‌ و فورات
له‌دێر زه‌مانه‌وه‌ ئه‌م وڵاتى (( عێراق))ه‌ى ئێستا به‌ناوى (( وڵاتى نێوان دوو ڕووبار))ه‌وه‌ ، واته‌ هه‌ردوو ڕووبارى دیجله‌ و فوراته‌وه‌ ناسراوه‌، و مێژوو  و جوگرافیایه‌كى دێرین و ناسراوى هه‌بوه‌. و پشت ده‌به‌ستێته‌ سه‌ر ئاوى ئه‌و دوو ڕووباره‌ كه‌ فورات له‌به‌یه‌ك گه‌یشتنى هه‌ردوو لقى ((فورات صۆ و قه‌ره‌صۆ)) دروست ده‌بێت له‌ مه‌ڵاتیا له‌ به‌رزاییه‌كانى ناوچه‌ى وان له‌ كوردستانى باكور. كه‌ درێژى ڕووبارى فورات 2880كم ده‌بێت و 1000 كم له‌ توركیا و 675-680كم له‌سوریا و 1200كم له‌ عێراقدایه‌. و ڕووبارى دیجله‌ش درێژییه‌كه‌ى 1899كم و 44كم له‌سوریا و 1415 كم له‌ عێراقدایه‌و 440 كم له‌ توركیادایه‌. هه‌روه‌ها له‌ ئێرانیشه‌وه‌ ژماره‌یه‌ك لقى ده‌چێته‌ ناو.
 
نه‌خشه‌ى ڕووبارى دیجله‌ و لقه‌كانى له‌ كوردستان و عێراقدا
كێشه‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ تاكو ئێستا ڕێكه‌وتنێكى ته‌واو نیه‌ له‌سه‌ر ڕێكخستنى به‌شداریكردن له‌ ئاوى فوراتدا بۆ به‌كارهێنانى بێجگه‌ له‌ هه‌ندێك ڕێكه‌وتن كه‌ بنه‌ما سه‌ره‌تاییه‌كانى به‌شداریكردن و مافى ئه‌و وڵاتانه‌ى دانپیاداناوه‌. ڕووبارى دیجله‌ش توركیا دایده‌نێت به‌ ڕووبارێكى نیشتیمانى خۆى و ته‌نها تێپه‌ڕده‌بێت به‌ سنوره‌كانیدا و ده‌ڵێت مافى ته‌واوى هه‌یه‌ له‌ به‌كارهێنانیدا،و ئه‌وه‌ى ده‌یداته‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌ سوریا و عێراق ئه‌وه‌ ته‌نها قوربانیدانه‌ و پیاوه‌تیه‌ نه‌ك ئه‌رك و مافى خۆیان بێت.
سیاسه‌تى ئێران بۆ ئاو :
هه‌ڵوێستى ئێرانیش هیچ جیاوازیه‌كى نیه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ڵوێستى توركیادا،به‌هه‌مان شێوه‌ ئێران له‌ هه‌وڵدایه‌ بۆ گۆڕینى زۆربه‌ى لقه‌ ئاویه‌كان كه‌ دێته‌ سه‌ر ڕووبارى دیجله‌،ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆى دابه‌زینى ئاستى ئاوى هاتوو بۆ خاكى عێراق و ده‌بێته‌ هۆى خراپبوونى جۆرى ئاوه‌كه‌ و ڕێژه‌ى پیسبوونیشى زیاد ده‌كات.
ئه‌م هه‌ڵوێستانه‌ى ئێران ده‌رباره‌ى عێراق و هه‌رێمى كوردستان بونه‌ته‌ مایه‌ى ئاگاداركردنه‌وه‌ى سه‌نته‌رى نێوده‌وڵه‌تى بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ى گه‌شه‌پێدان به‌ جۆرێك ڕایگه‌یاند كه‌ كاره‌سانێكى ژینگه‌یى گه‌وره‌ له‌هه‌ندێ له‌ پارێزگاكانى ڕۆژهه‌ڵات و باشورى عێراق ڕووده‌ده‌ن. ئه‌گه‌ر ئێران سووربێت له‌سه‌ر بڕین و گرتنه‌وه‌ى ئاوى هه‌ندێ له‌ ڕووباره‌كان. وه‌ك ڕووبارى ئه‌ڵوه‌ن له‌ خانه‌قین كه‌ ماوه‌ى 4 ساڵه‌ ئێران ئاوه‌كه‌ى ده‌گرێته‌وه‌. كه‌ بۆته‌ مایه‌ى زیانێكى گه‌وره‌ به‌ كشتوكاڵى ئه‌و ناوچه‌یه‌ و ده‌بێته‌ هۆى  كه‌مبونه‌وه‌ى ڕێژه‌ى 10% ى زه‌ویه‌ به‌ پیته‌كان و بۆته‌ هۆى كۆچكردنى زۆرێك له‌ دانیشتوانى گوندى ناوچه‌كه‌ به‌هۆى وشكبونه‌وه‌ى زه‌وى و ڕه‌ز و باخه‌كانیانه‌وه‌.و بۆته‌ كه‌م بونه‌وه‌ى هه‌ندێك به‌روبومى كشتوكاڵى له‌ عێراقدا به‌ڕێژه‌ى 80% له‌گه‌ڵ خراپى له‌ جۆره‌كانیشیدا.
هه‌ربۆیه‌ پێویسته‌ كه‌ ده‌وڵه‌تى عێراق هه‌ستێت به‌ گرتنه‌به‌رى چه‌ند ڕێوشوێنێك بۆ به‌رگرتن له‌ دیارده‌ى به‌ بیابانبوون و وشكبونه‌وه‌. ئه‌ویش به‌ دروستكردنى به‌نداو له‌ كوردستان كه‌ له‌ كۆتاییدا به‌به‌رژه‌وه‌ندى دانیشتوانى ناوه‌ڕاست و عێراق ته‌واو ده‌بێت. هه‌روه‌ها به‌كارهێنانى ته‌كنه‌لۆژیاى نوێ له‌ ئاوداشتن و به‌كارهێناندا و وه‌به‌رهێنانى ناوخۆیى و ده‌ره‌كى له‌ كه‌رتى ئاودا به‌مه‌به‌ستى كه‌مكردنه‌وه‌ى بۆشایى ئاوى ، كۆمه‌ڵ گه‌لێك كارن كه‌ ده‌بنه‌ هۆى چاره‌سه‌ر و كه‌مبونه‌وه‌ى كێشه‌ى ئاو له‌ عێراق و كوردستاندا.
به‌نداوى موصڵ 
یه‌كێكه‌ له‌ گه‌وره‌ترین به‌نداوه‌كانى ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاسته‌ كه‌ بڕى 17500 مه‌تر سێجا/چركه‌ ئاوى لێده‌رده‌چێت و له‌ساڵى 1980 ده‌ستكراوه‌ به‌ دامه‌زراندنى و ساڵى 1986 ته‌واو كراوه‌.به‌كارده‌هێنرێت بۆ مه‌به‌ستى ئاوگلدانه‌وه‌ و كۆنتڕۆڵكردنى و به‌رهه‌مهێنانى كاره‌با و ئاودانى ڕووبه‌رى 5ر3 ملیۆن دۆنم زه‌وى، له‌ ئێستادا مه‌ترسى ڕووخاندنى لێده‌كرێت.
له‌ بارێكدا كه‌ ئه‌م به‌نداوه‌ دابڕمێت،ئه‌وا كاره‌ساتێكى گه‌وره‌  ڕووده‌دات به‌هۆى به‌رزى ئاستى ئاوه‌كه‌یه‌وه‌ و پله‌ى لێژى ڕووبارى دیجله‌ له‌ موصڵه‌وه‌ به‌ره‌و باشوور (( جیاوازى به‌رزى ڕۆیشتنى له‌نێوان دیجله‌ و فوراتدا 7 مه‌تره‌)).
كه‌ ده‌بێته‌ هۆى ڕوودانى لافاوى وێرانكه‌ر كه‌ زیان به‌دامه‌زراوه‌ ئاوى و خزمه‌تگوزاریه‌كانیش ده‌گه‌یه‌نێت له‌خوار به‌نداوه‌كه‌وه‌ و ده‌بێته‌ هۆى ئاواره‌بوونى 4-5 ملیۆن كه‌سیش.
هه‌وڵه‌كانى حكومه‌تى عێراقى بۆ ڕێگه‌گرتن له‌و داڕمانه‌،چاره‌سه‌رى ڕیشه‌یى نین كه‌ خۆى ده‌بینێته‌وه‌ له‌ پێدانى به‌یتونى گران به‌ها، و نزمكردنه‌وه‌ى ئاستى ئاو له‌ به‌نداوه‌كه‌دا، به‌ڵكو چاره‌سه‌رى ڕیشه‌یى بریتیه‌ له‌و پێشنیازانه‌ى كه‌ كۆمپانیا ڕاوێژكاریه‌كان داویانه‌ته‌ وه‌زاره‌تى سه‌رچاوه‌ ئاویه‌كانى عێراق. له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌شدا پێویسته‌ كاربكرێت بۆ دامه‌زراندنى به‌نداوى به‌خمه‌ و به‌نداوى تر له‌سه‌ر ڕووبارى زێى گه‌وره‌.

 
به‌نداوى موصڵ
كاره‌ساتى عێراق له‌وه‌دانیه‌ كه‌ له‌ ساڵانى ڕابووردوودا به‌ ملیاره‌ها مه‌تر سێجا ئاوى به‌فیڕۆداوه‌، به‌ڵكو كاره‌ساته‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ له‌ ڕاپۆرته‌كانى ڕێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كاندا بڵاوكراونه‌ته‌وه‌ و ڕایانگه‌یاندوه‌ كه‌ هه‌ردوو ڕووبارى دیجله‌ و فورات له‌به‌ر هه‌ڕه‌شه‌ى وشكبوندان به‌هاتنى ساڵى 2040. له‌و ڕێكخراوانه‌ش (( ڕێكخراوى نێوده‌وڵه‌تى بۆ لێكۆڵینه‌وه‌)) و (( كۆڕبه‌ندى عه‌ره‌بى بۆ ژینگه‌ و گه‌شه‌پێدان)) و (( ڕێكخراوى ئاوى ئه‌وروپى)) كه‌ هه‌موویان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كۆكن كه‌ ڕووبارى دیجله‌ به‌ره‌و وشكبوون ده‌چێت. 
ئه‌م كێشه‌یه‌ش كێشه‌یه‌كى ته‌كنیكى و سیاسیه‌، له‌ڕووى ته‌كنیكیه‌وه‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌ سوریا و توركیا و ئێران ده‌ست به‌سه‌ر ڕێژه‌ى 85% سه‌رچاوه‌ ئاویه‌كانى عێراقدا ده‌گرن.به‌ڵام له‌ ڕووى سیاسیه‌وه‌ بریتیه‌ له‌ نه‌بوونى ڕێكه‌وتنامه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان بۆ به‌كارهێنانى ئاو و به‌كارهێنانى به‌شێوه‌یه‌كى یاسایى كه‌مافى هه‌موو وڵاتانى (( سه‌رچاوه‌ و ڕاگوزه‌ر و  تێڕژاو)) بپارێزرێت.
چاره‌سه‌رى كێشه‌ى ئاو له‌ عێراق و ناوچه‌كه‌دا:
ده‌توانرێت ئه‌م كێشه‌ گرنگ و كاریگه‌ر و هه‌ستیاره‌ له‌ناوچه‌كه‌ و عێراقیشدا چاره‌سه‌ر بكرێت له‌ ڕێگه‌ى:
1.به‌ڕێوه‌بردنێكى ته‌واو بۆ سه‌رچاوه‌ ئاویه‌كانى عێراق و كوردستان له‌ناویشیاندا (( دورینه‌وه‌ى ئاو)). ئه‌مه‌ش بۆ پارێزگاریكردن له‌سه‌ر سه‌رچاوه‌ ئاویه‌كان له‌سه‌ر زه‌وى و ژێر زه‌وى و باشترین و زۆرترین سوود وه‌رگرتن لێیان.
2.كێشه‌كانى ئاو له‌ناوچه‌ى  ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا، چێ ده‌بێت له‌میانه‌ى پڕۆسه‌یه‌كى چاره‌سه‌رى گشتگیر بۆ كێشه‌ ژێرخانیه‌كان كه‌ سیاسى و ئابورى و ژینگه‌یى له‌ناوچه‌كه‌دا بگرێته‌وه‌.
3.هاوكارى و ئاڵوگۆڕى زانیارى و ئاگاداركردنه‌وه‌ى پێشوه‌خته‌ و ڕێكه‌وتنامه‌ى یاسایى و نێوده‌وڵه‌تیه‌كان هه‌بێت له‌ نێوان وڵاتانى ناوچه‌كه‌دا ده‌رباره‌ى ئیداره‌ و دابه‌شكردن و وه‌رگرتنى ئاو و پشكى ئاوى هه‌ریه‌كه‌یان و هیچ وڵاتێك زیاده‌ڕه‌وه‌ى نه‌كاته‌ سه‌ر پشكى وڵاتانى به‌شدار له‌ ڕووباره‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كاندا.چونكه‌ به‌بێ چاره‌سه‌رى كێشه‌ ئاویه‌كان له‌ نێوان وڵاتانى ناوچه‌كه‌دا سه‌ر ده‌كێشێت بۆ ململانێ و توندبوونى كێشه‌ و گرفته‌كان و ئه‌نجامیش جه‌نگ و داگیركردنى لێده‌كه‌وێته‌وه‌.
دیارده‌ى به‌ بیابانبوون و وشكبونه‌وه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ عێراق و كوردستانیش ده‌كه‌ن!!
كێشه‌ى ئاو له‌ نێوان سوریا و عێراق و توركیادا دۆخێكى بێوێنه‌ نیه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى كه‌ تایبه‌تمه‌ندى خۆشى هه‌یه‌،چونكه‌ هه‌میشه‌ ڕووباره‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان له‌و جۆره‌ كێشانه‌ دروست ده‌كه‌ن له‌ نێوان وڵاتانى جیهاندا.به‌هۆى تێكچڕژانى به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانیان و پێداویستى زۆریان بۆ ئاو به‌ تایبه‌تیش له‌سه‌ده‌ى بیست و یه‌كه‌مدا ئاو بۆته‌ نه‌وت و بۆته‌ سه‌رچاوه‌یه‌كى گرنگى داهات بۆ ئه‌و وڵاتانه‌ى كه‌ لێیه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێت هه‌روه‌ك بۆ ئه‌و وڵاتانه‌شى كه‌ تێیده‌ڕژێن.( له‌م سه‌ده‌یه‌دا نه‌ك نه‌وت ،به‌ڵكو ئاو ده‌بێته‌ كێشه‌ى مه‌ترسیدار له‌ ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا له‌دواى ساڵانى 2000))وه‌.
به‌پێى ڕاپۆرته‌كانى سه‌نته‌رى لێكۆڵینه‌وه‌ى ستراتیژى و ئابورى له‌ واشنتۆن، كه‌ زیاد له‌ جارێك ڕایگه‌یاندوه‌ كه‌ له‌جیهاندا نزیكه‌ى 70 ناوچه‌ هه‌ن كه‌ ده‌بنه‌ خاڵى ململانێ و گرژى و ئاڵۆزى كه‌ هۆكاره‌كه‌شى ئاون، كه‌ ده‌بێته‌ دایكى هه‌موو ئاڵۆزیه‌كانى ئاینده‌.
 
وشكبونه‌وه‌ى زه‌وى به‌هۆى كه‌مبونه‌وه‌ى ئاوى ده‌ریاچه‌ و گۆماوه‌كان
بۆشایى  ئاوى 
(( گرفت و كێشه‌ى ئاو به‌وه‌ ده‌ناسرێت كه‌ بریتیه‌ له‌ تێكچوونى هاوسه‌نگى له‌ نێوان سه‌رچاوه‌ ئاویه‌ تازه‌ بوه‌كان و ئه‌وه‌ى له‌به‌رده‌ستدا هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ داواكارى زۆریش له‌سه‌رى كه‌ خۆى له‌ده‌ركه‌وتنى كورتهێنان له‌ ته‌رازووى ئاودا ده‌بینێته‌وه‌ كه‌ به‌ به‌رده‌وامى له‌ زیادبوندایه‌ و ده‌بێته‌ هۆى ڕێگرى له‌ پێشكه‌وتن و ئه‌و كورتهێنانه‌ش بریتیه‌ له‌ له‌وه‌ى كه‌ زۆر گه‌وره‌تره‌ له‌ قه‌واره‌ى پێداویستى ئاو تیایدا له‌ بڕى سه‌رچاوه‌ ئاویه‌ نوێكان و هه‌بوه‌كانیش)).
به‌و كورتهێنانى ئاوه‌ش ده‌وترێت (( بۆشایى ئاوى))،هه‌ركاتێكیش كورتهێنانى ئاوى به‌ڕێژه‌یه‌ك  زیادى كرد كه‌ ببێته‌ هۆى زیانگه‌یاندن به‌ ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى و هه‌ڕه‌شه‌ش له‌ ژێرخانى وڵات بكات. ئه‌وا له‌و كاته‌دا ناوده‌برێت به‌ ((كاره‌ساتى ئاوى)) ، كه‌ ئه‌مه‌ش له‌ ئێستادا ڕووده‌دات به‌هۆى دیارده‌ى وشكبونه‌وه‌ به‌هۆى كه‌مبونى پشكى عێراق له‌ئاو له‌هه‌ریه‌كه‌ له‌ ڕووبارى دیجله‌ و فورات و گرتنه‌وه‌ى ئاوى لقه‌كانى كه‌ له‌ ئێرانه‌وه‌ دێنه‌ ناو دیجله‌وه‌ له‌هه‌ریه‌كه‌ له‌ ڕووباره‌كانى (( ئه‌ڵوه‌ن له‌خانه‌قین له‌ساڵى 2005 و زێى بچوك له‌ پارێزگاى سلێمانى له‌مانگى 6/2017))دا.به‌هه‌مان شێوه‌ له‌ وڵاتانى عه‌ره‌بى و ئیسلامى و به‌و پێیه‌ش هاوڵاتیانى عه‌ره‌بى زه‌ره‌رمه‌ندى گه‌وره‌ن له‌ جیهاندا له‌ڕووى كه‌مى ئاوه‌وه‌.
هه‌ندێك ئامار ده‌رباره‌ى  پشكى ئاوى هاوڵاتیان له‌ناوچه‌ى ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا 
له‌ساڵى 1996دا پشكى ئاوى تاكى عه‌ره‌بى بریتى بوه‌ له‌ 1027 مه‌ترسێجا،ئه‌مه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى كه‌ 30% هاوڵاتیانى عه‌ره‌بى ئاوى پاكیان بۆ خواردنه‌وه‌ ده‌ستناكه‌وێت ،له‌كاتێكدا پشكى تاك له‌ جیهاندا له‌نێوان 7180-7500 مه‌ترسێجادایه‌ له‌ ساڵێكدا.
 
پشكى هاوڵاتیانى كیشوه‌رى ئه‌فریقیا،پێنج ئه‌وه‌نده‌ى پشكى هاوڵاتیانى عه‌ره‌به‌ كه‌ ڕێژه‌ى 15% یه‌ و به‌ لیتریش یه‌كسانه‌ به‌ 30 لیتر ئاو بۆ به‌كارهێنانى ڕۆژانه‌. له‌كاتێكدا ئه‌مریكیه‌ك پشكى 600 لیتر و ئه‌وروپیه‌ك 200 لیتر پشكى ئاوى هه‌یه‌.
ئاماره‌ جیهانیه‌كان ڕایده‌گه‌یه‌نن كه‌ پشكى تاكى عه‌ره‌بى له‌ 1027 مه‌ترسێجاوه‌ له‌ساڵى 1996وه‌ كه‌م ده‌بێته‌وه‌ بۆ 464 مه‌ترسێجا له‌ ساڵى 2025دا. له‌كاتێكدا بڕى 1000مه‌تر سێجا ئاوى خاوێن دۆخێكى ناجێگیرى ئاوه‌ بۆ هه‌ر تاكێك.
جێگه‌ى ئاماژه‌یه‌ كه‌ ڕێژه‌ى 50% سه‌رچاوه‌كانى ئاوى عه‌ره‌ب  له‌ده‌ره‌وه‌ى سنوره‌كانیه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێن. به‌ڵام له‌ناوچه‌ى ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا به‌شێوه‌یه‌كى گشتى بۆ نمونه‌ له‌ ساڵى 1960 ژماره‌ى دانیشتوانى 284 ملیۆن كه‌س بوه‌ كه‌ ئه‌م ژماره‌یه‌ ڕێژه‌ى 5% ى دانیشتوانى جیهان پێكدێنێت(( به‌نزیكه‌یى )) و ئاوى كه‌متر له‌ 1% هه‌یه‌ كه‌ یه‌كسانه‌ به‌ 355 ملیار مه‌ترسێجا له‌كاتێكدا له‌ساڵى 1990دا ژماره‌ى دانیشتوانى بۆته‌ دوو هێنده‌ واته‌ نزیكه‌ى 568 ملیۆن كه‌س به‌ڵام بڕى ئاو كه‌مى كردوه‌ بۆ 125 ملیار مه‌ترسێجا كه‌ ئه‌مه‌ بۆخۆى هه‌ڕه‌شه‌ و مه‌ترسیه‌كى گه‌وره‌یه‌.
بۆچاره‌سه‌ركردنى كێشه‌ى كه‌م ئاوى له‌م ناوچه‌یه‌دا پێویسته‌ بڕى 45 ملیار دۆلار دابینبكرێت بۆ ماوه‌ى 10 ساڵ. له‌كاتێكدا له‌م ناوچه‌یه‌دا ڕێژه‌ى 87% ئاو بۆ كشتوكاڵ و 7% بۆ پیشه‌سازى و 6% بۆ به‌كارهێنانى مرۆڤه‌كان به‌كاردێت. له‌كاتێكدا د. وه‌لید رچوان له‌ كتێبه‌كه‌یدا به‌ناونیشانى (( كێشه‌ى ئاو)) ئاشكراى كردوه‌ له‌ناوچه‌ى ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست ساڵانه‌ ڕووبه‌ڕووى كه‌مى ئاو ده‌بنه‌وه‌ به‌ بڕى 100 ملیار مه‌ترسێجا. له‌ عێراقدا، ڕێژه‌ى 65% ئاو بۆ مه‌به‌ستى كشتوكاڵ و پیشه‌سازى به‌كاردێت و ڕێژه‌ى 80% بۆ به‌كارهێنانى ماڵان به‌كاردێت،كه‌ هه‌مووشیان سه‌رچاوه‌كانیان هه‌ردوو ڕووبارى دیجله‌ و فوراتن.
(( سه‌نته‌رى دۆكۆمێنتارى بۆ مافه‌كانى مرۆڤ له‌ عێراقدا)) ڕوونیده‌كاته‌وه‌ كه‌ عێراق ده‌بێته‌ وڵاتێكى نیمچه‌ بیابانى، له‌ ئێستادا ڕووبه‌رى بیابان نزیكه‌ى تێكڕاى نیوه‌ى ڕووبه‌رى گشتى عێراقه‌ سه‌ره‌ڕاى بوونى هه‌ردوو ڕووبارى دیجله‌ و فورات.وه‌زیرى كشتوكاڵ له‌ساڵى ڕابووردوودا ڕایگه‌یاند كه‌ عێراق ڕێژه‌ى 70% له‌به‌روبومه‌ كشتوكاڵیه‌كانى له‌ده‌ست داوه‌ به‌هۆى وشكه‌ ساڵى و به‌بیابان بونه‌وه‌، ئه‌مه‌ش به‌هۆى دابه‌زینى ئاستى ئاوى ڕووباره‌كان به‌شێوه‌یه‌ك به‌ڕێژه‌ى 45% ئاستى ئاویان دابه‌زیوه‌. هه‌ندێك ڕووباریش ڕووبه‌ڕووى وشكبونى نیمچه‌ ته‌واو بونه‌ته‌وه‌ وه‌ك هه‌ردوو ڕووبارى خالص و دیاله‌ كه‌ زۆر ناوچه‌ى كشتوكاڵى پشتیان پێ ده‌به‌ستن.هه‌روه‌ها به‌ ڕێژه‌ى 20% زه‌ویه‌ كشتوكاڵیه‌كان له‌كار وه‌ستاون. لێپرسراوانى عێراق زۆر مه‌ترسیان هه‌یه‌ له‌و كۆمه‌ڵه‌ به‌نداوه‌ى كه‌ توركیا به‌نیازه‌ دروستیان بكات كه‌ ژماره‌یان(( 21 ))به‌نداوه‌ له‌سه‌ر ڕووبارى فورات. كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ سوریا ڕێژه‌ى 40% له‌ پشكى ئاوه‌كه‌ى كه‌م ده‌كات و زیانى گه‌وره‌تریش به‌ر عێراق ده‌كه‌وێت و ده‌گاته‌ ڕێژه‌ى 90% كه‌ ئه‌م ژماره‌یه‌ جێگه‌ى مه‌ترسى و تۆقاندنه‌. به‌هه‌مان شێوه‌ به‌هۆى دروستكردنى 3 به‌نداویش له‌سه‌ر ڕووبارى دیجله‌ هه‌مان مه‌ترسى دروستده‌كه‌ن له‌سه‌ر عێراق به‌هه‌رێمى كوردستانیشه‌وه‌. كه‌ كۆى ئه‌م پڕۆژانه‌ ده‌بنه‌ هۆى كه‌مبونه‌وه‌ى پشكى تاكى عێراق له‌ ئاو له‌ 3068 مه‌ترسێجاوه‌ ساڵانه‌ بۆ 1025 مه‌ترسێجا.
 
به‌نداوى ئه‌تاتورك له‌ توركیا
هه‌ندێك ڕاپۆرت ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌ده‌ن كه‌ ئاستى ئاوى دیجله‌ له‌ ئێستادا له‌ كه‌مترین ئاستیدایه‌ له‌ماوه‌ى 75 ساڵدا، هه‌ربۆیه‌ لێكۆڵه‌ره‌وان له‌بوارى ژینگه‌دا داواى دانانى پلانێك ده‌كه‌ن به‌هاوكارى ڕێكخراوى (( فاو )) و به‌رنامه‌ى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان بۆ ژینگه‌، بۆ ڕزگاركردنى ناوچه‌ى تر له‌ عێراق كه‌ پاڵێوراون بۆ بوون به‌ بیابان، و ده‌ركردنى هه‌ندێ ناوچه‌ى تر له‌ بیابانیه‌وه‌ بۆ بوژاندنه‌وه‌ و گه‌شه‌كردن. و چاودێرى به‌رده‌وامى پڕۆسه‌ى به‌دارستانكردنى وڵات.
سه‌رچاوه‌كانى ئاوى عێراق به‌ ژماره‌ :
 
نه‌خشه‌ى عێراق(( وڵاتى نێوان دوو ڕووبار))
1.سه‌ره‌تا سه‌رچاوه‌كانى دیجله‌ و فورات له‌ توركیادا نین،به‌ڵكو ده‌كه‌ونه‌ نێوان ده‌ریاچه‌ى وان له‌ كوردستانى باكورو چیای ئارارات له‌ ئه‌رمینیا.
2.سه‌رچاوه‌كانى دیجله‌ و فورات له‌ خۆرهه‌ڵاتى توركیادان واته‌ له‌ ناوچه‌ كورده‌یه‌كاندان.
3.بڕى ئاو له‌ دیجله‌دا زۆرتره‌ وه‌ك له‌ فوراتدا.
4.درێژى فورات له‌ عێراقدا زیاتره‌ وه‌ك له‌ دیجله‌، درێژى فورات 2700كم و پانیه‌كه‌ى 200م و له‌ جێگه‌ى ڕێژنه‌كه‌یدا ده‌گاته‌ 2000م له‌كاتێكدا ڕووبارى دیجله‌ درێژیه‌كه‌ى 1718كم.
5.ئاستى دیجله‌ له‌سه‌روو شارى به‌غداده‌وه‌ به‌رزتره‌ له‌ فورات به‌ تێكڕاى 7م به‌ڵام له‌باشورى به‌غداد دۆخه‌كه‌ پێچه‌وانه‌ ده‌بێته‌وه‌ و فورات به‌رزتر ده‌بێت له‌ دیجله‌.
6.ڕێژه‌ى سوێرى له‌ فوراتدا زیاتره‌ وه‌ك له‌ دیجله‌ و به‌تایبه‌تیش خۆێیه‌كانى كبریتات.
7.كه‌ناڵێك هه‌یه‌ كه‌ دیجله‌ به‌ فوراته‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌ كه‌ له‌ سامه‌ڕاوه‌ ده‌ستپێده‌كات به‌هۆى قۆڵێكه‌وه‌ ده‌چێته‌ ناو فوراته‌وه‌ كه‌ بریتیه‌ له‌ قۆڵى پرپار- فورات.
8.له‌ عێراقدا 5 لق ده‌ڕژێنه‌ ناو دیجله‌وه‌ به‌ڵام هیچ لقێك ناڕێژێته‌ ناو فوراته‌وه‌.
9.تاكه‌ لقێك كه‌ ده‌ڕژێته‌ ناو دیجله‌وه‌ له‌ناو عێراقدا بریتیه‌ له‌ لقى عوزێم كه‌ ڕوبارێكى وه‌رزیه‌.
10.له‌كتابى پیرۆزدا ناوى ڕووبارى فورات هاتوه‌ به‌ یه‌كێك له‌ ڕووباره‌كانى عه‌ده‌ن. و پێغه‌مبه‌ریش فه‌رموویه‌تى ڕووبارى نیل و فورات دوو ڕووبارى به‌هه‌شتن  له‌گه‌ڵ هه‌ردوو ڕووبارى  (( سیحان و جیحان)) .
 
11.زۆرجاران لافاو له‌خاكى ئێرانه‌وه‌ ده‌هاته‌وه‌ ناو خاكى عێراقه‌وه‌ له‌ ناوچه‌ى ((كوت و شێخ سه‌عد و عه‌لى غه‌ربى )) و هه‌ندێكیشى ده‌چوه‌ ناو دیجله‌وه‌ و به‌شه‌كه‌ى ترى ئه‌و ناوچانه‌ى ده‌كرده‌ خاكى به‌پیت بۆ كشتوكاڵ.به‌ڵام له‌كاتى جه‌نگى عێراق-ئێراندا ڕێگریان بۆ دروستكردن.
12. ئه‌و لقانه‌ى كه‌ له‌ ئێرانه‌وه‌ دێن و ده‌ڕژێنه‌ ناو دیجله‌وه‌ بریتین له‌(( 16 )) لق،7 لقیان له‌ پارێزگاى سلێمانیدان و ئه‌وانیتر  2 لق له‌ پارێزگاى واست و له‌ عه‌ماره‌ و به‌صره‌ش لقه‌كانى (( گیب و دوێرج و شگالاعمى و كه‌رخه‌ و كارون))ن.

ئاشكراشه‌ له‌ ئێستادا كێشه‌ ئاویه‌كان به‌سراونه‌ته‌وه‌ به‌ كێشه‌ سیاسیه‌كانه‌وه‌ له‌ نێوان وڵاتانى دراوسێدا، وه‌ك ئه‌وه‌ى توركیا ئاو به‌كاردێنێت وه‌ك مه‌رجى سیاسى به‌سه‌ر سوریادا و له‌به‌رامبه‌ر پێدانى ئاو به‌ سوریا،توركیا داوا ده‌كات كه‌ سوریا دانبنێت به‌:
1.ده‌ستهه‌ڵگرتن به‌ لیواى ئه‌سكه‌نده‌رونه‌دا.
2.ڕێگه‌ له‌ هێزه‌ كوردیه‌كان بگرێت له‌ خاكى سوریاوه‌ هێرش نه‌كه‌نه‌ سه‌ر توركیا.
3.واژۆكردنى ڕێكه‌وتنامه‌ى ئاوى به‌مه‌رجێك ڕوبارى عاصیش بگرێته‌وه‌ به‌وه‌ى كه‌ ڕووبارێكى نێوده‌وڵه‌تیه‌.
هه‌ربۆیه‌ ئاو بۆته‌ به‌شێك له‌ كێشه‌ سیاسى و ئابوریه‌كان و پێده‌چێت دواى ته‌واوبونى نه‌وت، ئاو ببێته‌ جێگه‌ى كێشه‌ و ململانێ سیاسیه‌كان و ببێته‌ هۆكارى هه‌ڵایسانى شه‌ڕ و كوشتاره‌كان.ئه‌وه‌تا لێپرسراوێكى توركى ده‌ڵێت : (( بۆ ده‌بێت ئێمه‌ ئاویان پێبده‌ین بێ به‌رامبه‌ر، به‌ڵام ئه‌وان نه‌وتمان بده‌نێ به‌ پاره‌)). هه‌روه‌ها دروشمى (( ئاو به‌رامبه‌ر نه‌وتیان به‌رزكردۆته‌وه‌)) به‌هه‌مان شێوه‌ ده‌ڵێن (( ئاو ،نه‌وتى ئاینده‌یه‌)).
 
نرخى به‌رمیلێك نه‌وت به‌ به‌راوورد به‌ به‌رهه‌مى تر
له‌ پێشدا ڕووبارى فورات به‌ ڕووبارێكى نیشتیمانى ناوده‌برا چونكه‌ ته‌نها به‌ناو ئیمپراتۆریه‌تى عوسمانیدا تێپه‌ڕده‌بوو، تاكۆتایى جه‌نگى جیهانى یه‌كه‌م و له‌ ساڵى 1918دا بوه‌ ڕووبارێكى نێوده‌وڵه‌تى چونكه‌ به‌سێ وڵاتى توركیا و سوریا و عێراقدا تێپه‌ڕ ده‌بوو.
له‌ ئێستادا عێراق و پشكى ئاوى له‌ دیجله‌ و فوراتدا زۆر كه‌مى كردوه‌، به‌شێوه‌یه‌ك له‌ ڕووبارى فوراتدا پشكى بۆته‌ یه‌ك له‌سه‌ر سێى ئه‌وبه‌شه‌ى پێش دروستكردنى به‌نداوه‌كانى توركیا و سوریا,كه‌ ئه‌م كه‌مبونه‌ش بۆته‌ گه‌یاندنى زه‌ره‌روزیانى گه‌وره‌ به‌كشتوكاڵ و به‌رهه‌مى كاره‌با.
هه‌روه‌ها دابه‌زینى ئاستى ئاوى دیجله‌ش له‌ 93ر20 ملیار مه‌ترسێجاوه‌ بۆ 7ر9 ملیار مه‌ترسێجا له‌ ساڵێكدا. كه‌ ڕێژه‌ى 47% ده‌كات له‌ پێداویستى ساڵانه‌ له‌و ڕووباره‌. كه‌ به‌مه‌ش عێراق ڕێژه‌ى 40% زه‌ویه‌ كشتوكاڵیه‌كانى له‌ده‌ست ده‌دات كه‌ ڕووبه‌ره‌كه‌ى 696 هه‌زار دۆنم زه‌وى ده‌بێت.
ڕێكه‌وتنامه‌ و په‌یماننامه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان:
له‌ساڵى 1947دا عێراق و توركیا ڕێكه‌وتنامه‌ى دۆستایه‌تى و دراوسێیه‌تى باشیان واژۆكردوه‌ و دواتریش 6 پاشكۆى ترى له‌خۆ گرتوه‌ كه‌ ڕێكخستنى سوود وه‌رگرتنى له‌ ئاوى هه‌ردوو ڕووبارى دیجله‌ و فورات و له‌ ئه‌ستۆنه‌گرتنى زه‌ره‌روزیانى لافاوه‌كان و دامه‌زراندنى پڕۆژه‌كان بۆ پارێزگارى له‌سه‌ر ئاو به‌شێوه‌یه‌ك پێویسته‌ توركیا ڕه‌زامه‌ند بێت له‌سه‌ر دامه‌زراندنى هه‌ر پڕۆژه‌یه‌ك له‌ عێراقدا كه‌ به‌ پێویست بزانرێت و زانیارى ته‌واویش بداته‌ عێراق ده‌رباره‌ى ئه‌و پڕۆژانه‌ى كه‌ توركیا به‌ نیازه‌ دایبمه‌زرێنێت له‌سه‌ر هه‌ردوو ڕووباره‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ به‌رژه‌وه‌ندى هه‌ردوو وڵات ڕه‌چاوبكات ئه‌مه‌ش به‌ ڕێكه‌وتنیان.  به‌م شێوه‌یه‌ هیچ كێشه‌یه‌كى یاسایى له‌ نێوان هه‌رسێ وڵاتدا ڕووینه‌دا، تا ئه‌و كاته‌ى توركیا و دواتریش سوریا ده‌ستیان كرد به‌ پڕۆژه‌ ئاویه‌كانیان و به‌كارهێنانى ئاوى فورات به‌بێ گوێدانى به‌رژه‌وه‌ندى مافه‌كانى عێراق كه‌ ئه‌وكاته‌ شاره‌زایان به‌ 18 ملیار مه‌تر سێجا له‌ ئاوى فوراتیان خه‌مڵاندبوو.عێراق زۆر هه‌وڵیداوه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ توركیا و سوریادا بگاته‌ ڕێكه‌وتن بۆ دیاریكردنى مافى هه‌رسێ وڵات له‌ ئاوى فوراتدا به‌ڵام هه‌موو هه‌وڵه‌كان بێ ئه‌نجام بوون.
به‌ئاشكرا هه‌ریه‌كه‌ له‌ توركیا و سوریا مافى عێراقیان پێشێلكردوه‌ و سه‌رپێچى هه‌موو ڕێكه‌وتنامه‌كانیشیان كردوه‌. هه‌روه‌ك چۆن بنه‌ماكانى یاسا نێوده‌وڵه‌تیه‌كانیشیان پێشێل كردوه‌ تایبه‌ت به‌ سوود وه‌رگرتن له‌ ئاوى ڕووباره‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان، به‌جێبه‌جێكردنى پڕۆژه‌كانیان پێش ئه‌وه‌ى عێراق ئاگاداربكه‌نه‌وه‌.
دواى په‌یوه‌ندیه‌ ئاویه‌ ئاڵۆزه‌كانى له‌ نێوان سوریا و عێراقدا، له‌كۆتاییدا له‌ساڵى 1990 گه‌یشتنه‌ ڕێكه‌وتن ده‌رباره‌ى دابه‌شكردنى پشكى ئاوى ڕووبارى فورات له‌ نێوانیاندا به‌شێوه‌یه‌ك له‌ خاڵى سنورى توركیا و سوریاوه‌ 58% بۆ عێراق و 42% بۆ سوریا بێت.
هۆكاره‌كانى كێشه‌ ئاویه‌كانى عێراق:
1. ده‌ستبه‌سه‌رانه‌گرتنى ته‌واوه‌تى عێراق بۆ سه‌رچاوه‌ ئاویه‌كان،چونكه‌ عێراق وڵاتى سێیه‌مه‌ كه‌ ڕووبارى دیجله‌ و فوراتى تێده‌ڕژێت و وڵاتى سه‌رچاوه‌ نیه‌.
2.زیادبوونى ڕێژه‌ى گه‌شه‌كردنى دانیشتوان و دابه‌زینى هوشیارى ته‌ندروستى و كۆمه‌ڵایه‌تى كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆى دروستبوونى بۆشاییه‌ك له‌ نێوان گه‌شه‌كردنى دانیشتوان و بڕى ئاوى هه‌بوو.
3.لق لێبونه‌وه‌ى به‌كارهێنانى جیاواز بۆ سه‌رچاوه‌ ئاویه‌كان و لێدانى بیرى ژێر زه‌وى به‌ڕێژه‌یه‌كى زۆر و به‌كارهێنانى ئاو به‌شێوه‌یه‌كى خراپ و ئیداره‌ى ئاویش زۆر خراپتره‌ له‌ ڕووى ئاودێریه‌وه‌.
4.گه‌وره‌بوونى پیسبوونى ژینگه‌یى و مه‌ترسیه‌كانى بۆسه‌ر هاوسه‌نگى ژینگه‌یى.
5.عێراق كه‌وتۆته‌ ناوچه‌یه‌كى نیمچه‌ وشكه‌وه‌.
6.ڕژێمى سیاسى ڕابووردوو به‌هۆى گرنگیدانى زۆرى به‌ لایه‌نى سه‌ربازى و جه‌نگه‌ یه‌ك له‌دوایه‌كه‌كانیه‌وه‌، لایه‌نى ئاوى فه‌رامۆشكردبوو.
7.دواكه‌وتوویى هۆكاره‌ ئیداریه‌كان و نه‌بوونى سیاسه‌تێكى ئاوى.
8.گرژى و ئاڵۆزى سیاسى و نه‌بونى هاوكارى ناوچه‌یى.
له‌ ئێستادا  ئاو بۆته‌ توخمێكى ستراتیژى كه‌ خراوه‌ته‌ یان ده‌خرێته‌ خزمه‌ت سیاسه‌ته‌وه‌، هه‌ربۆیه‌ هه‌ر كه‌س و لایه‌نێك سه‌رچاوه‌كانى ئاوى له‌لابێت ئه‌وا سه‌رچاوه‌كانى كارتێكردنى له‌لا ده‌بێت له‌ساڵانى نه‌بوونى ڕێكخراو و یاسا و ڕێكه‌وتنه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانه‌وه‌ كه‌ مافى وڵاتان ده‌پارێزن له‌ ئاوى ڕوباره‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كاندا.
هه‌ردوو هۆكارى جوگرافى و سیاسى ((جیۆسیاسى)) كاریگه‌ریان هه‌یه‌ له‌سه‌ر عێراق له‌لایه‌ن وڵاتانى دراوسێوه‌. به‌شێوه‌یه‌ك توركیا و سوریا به‌ڕێژه‌ى 85% كۆنتڕۆڵى سه‌رچاوه‌ ئاویه‌كانى عێراق ده‌كه‌ن.
ئه‌وه‌ى كێشه‌كه‌شى هێنده‌ى تر ئاڵۆزتركردوه‌ له‌ نێوان توركیا و عێراقدا ئه‌و پڕۆژه‌ ئاویه‌ گه‌وره‌یه‌ بوو كه‌ توركیا له‌ كوردستانى باكور ده‌ستیپێكردوه‌ كه‌ ناوده‌برێت به‌ پڕۆژه‌ى پێشخستنى باشورى خۆرهه‌ڵاتى ئه‌نازۆل((گاپ)).ئه‌م پڕۆژه‌یه‌ 21 به‌نداوى ئاوى و 17 وێسگه‌ى به‌رهه‌مهێنانى كاره‌با له‌خۆده‌گرێت. كه‌ بۆته‌ هۆى كه‌مبونه‌وه‌ى ئاستى ئاوى سوریا و عێراق كه‌ بۆته‌ هۆكارى سه‌رهه‌ڵدانى كێشه‌یه‌كى ڕاسته‌قینه‌ له‌ نێوان هه‌ردوو وڵاتدا سه‌ره‌ڕاى واژۆكردنى ڕێكه‌وتنامه‌ى دیمه‌شق له‌ساڵى 1987دا.كه‌ ڕێگه‌ به‌ توركیا ئه‌دات كه‌ بڕى 500مه‌ترسێجا له‌ چركه‌یه‌كدا بنێرێت بۆ سوریا به‌شێوه‌یه‌كى كاتى.
 
به‌نداوى ئه‌تاتورك گه‌وره‌ترین به‌نداو له‌سه‌ر ڕووبارى فورات كه‌ زۆرترین بڕى ئاو له‌خۆده‌گرێت
به‌م شێوه‌یه‌ كێشه‌ى ئاو له‌ نێوان عێراق و دراوسێكانیدا له‌ توركیا و ئێران و سوریا به‌بێ چاره‌سه‌ركردنى ڕیشه‌یى ده‌بێته‌ هۆكارى گه‌لێك كێشه‌ى سیاسى و ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى و ته‌ندروستى و ژینگه‌یى. و ده‌بێته‌ هۆكارى فراوانبوونى دیارده‌ى به‌بیابانبوون و دووباره‌بونه‌وه‌ى ڕه‌شه‌باى لمى و خۆڵ بارین و كۆچى دانیشتوان له‌ گونده‌كانه‌وه‌ بۆ شاره‌كان و وه‌ستاندنى وێسگه‌ى كارۆئاویه‌كان له‌سه‌ر به‌نداوه‌كان و وێسگه‌كانى پاڵاوتنى ئاو و وه‌ستاندنى هه‌ر پڕۆژه‌یه‌كى پیشه‌سازى كه‌ پێویستى به‌ ئاو هه‌بێت و له‌ناوچوونى ئاژه‌ڵه‌كان له‌ مانگا و مه‌ڕ و بزن و بڵاوبونه‌وه‌ى نه‌خۆشى له‌ناویاندا.
هه‌ربۆیه‌ داوا ده‌كرێت كه‌ ئه‌و وڵاتانه‌ وبه‌تایبه‌تیش توركیا هه‌ڵوێستێكى باشى هه‌بێت ده‌رباره‌ى عێراق و وێسگه‌كانى له‌ ئاوى هه‌ردوو ڕووبارى دیجله‌ و فورات و داواده‌كرێت له‌ یه‌كێتى ئه‌وروپا كه‌ توركیا به‌ ئه‌ندام وه‌رنه‌گیرێت تا كێشه‌كانى ئاوى له‌گه‌ڵ عێراقدا چاره‌سه‌ر نه‌كات. چونكه‌ به‌كه‌مكردنه‌وه‌ و دابه‌زینى ئاوى هه‌ردوو ڕووباره‌كه‌ و پشكى عێراق له‌ 23 ملیار مه‌ترسێجاوه‌ بۆ 5ر3 ملیار مه‌ترسێجا. عێراق ڕووبه‌ڕووى كاره‌ساتێكى مه‌ترسیدار ده‌بێته‌وه‌ له‌ ئاینده‌دا.
میكانیزمى چاره‌سه‌ركردنى كێشه‌ ئاویه‌كان:
چاره‌سه‌رى كێشه‌ى ئاو له‌ ڕوانگه‌ى كه‌سانى پسپۆڕه‌وه‌ و له‌ بوارى سه‌رچاوه‌ ئاویه‌كاندا خۆى له‌چه‌ند خاڵێكدا ده‌بینێته‌وه‌ له‌وانه‌:
 یه‌كه‌م :  ده‌بێت عێراق هه‌وڵى به‌رده‌وام بدات له‌ ڕێگه‌ى گفتوگۆى سێ قۆڵیه‌وه‌ به‌ ئامانجى گه‌یشتن به‌ ڕێكه‌وتن كه‌ پشكى ئاوى هه‌ریه‌كه‌یان زامنبكات. به‌پێى یاسا و ڕێسا نێوده‌وڵه‌تیه‌كان و ڕێكه‌وتنه‌ دوو قۆڵیه‌كانه‌وه‌ له‌ ئێستادا گفتوگۆكان له‌گه‌ڵ سوریادا باشه‌ به‌ڵام له‌گه‌ڵ توركیادا گفتوگۆكان به‌رده‌وامه‌ به‌ ئامانجى تێگه‌یاندنى لایه‌نى توركیا به‌وه‌ى كه‌مكردنه‌وه‌ى ئاوى دیجله‌ و فورات ده‌بێته‌ هۆى گۆڕانى ملیۆنان دۆنمى زه‌وى كشتوكاڵى بۆ زه‌وى وشك و بێكه‌ڵك به‌تایبه‌تیش كه‌ جۆرى خاكى عێراق پێویستى به‌ بڕى زیاتر له‌ ئاو هه‌یه‌،پێویسته‌ ڕێكه‌وتن له‌گه‌ڵ توركیادا به‌شێوه‌یه‌ك بێت كه‌ پشكى عێراق له‌ ئاو له‌ ڕووبارى فورات له‌سنورى 58% و پشكى سوریاش 42% بێت.
دووه‌م :  بریتیه‌ له‌ سیاسه‌تى ئاوى بۆ به‌كارهێنانى ئه‌و سه‌رچاوانه‌ له‌ چوارچێوه‌ى پلانه‌كانى داهاتوودا و گرنگیدانى زیاتر به‌ ئاوى ژێر زه‌وى به‌مه‌به‌ستى وه‌به‌رهێنانى درێژخایه‌ن له‌ چوارچێوه‌ى به‌كارهێنانى بڕى وه‌به‌رهێنانى ئه‌مین كه‌ جێگیركردنى فشار یان ڕێژگه‌ى چینى ئاوى بۆ ماوه‌ى درێژ ئه‌وه‌ش له‌ چوارچێوه‌ى هه‌ڵكه‌ندنى بیر به‌ پێى بنه‌ما پراكتیكیه‌كان كه‌ پشت ده‌به‌ستێته‌ سه‌ر قه‌واره‌ى به‌رهه‌م و جۆر و وه‌به‌رهێنانى بێویژدان له‌ناوچه‌ دووره‌كان له‌سه‌رچاوه‌كانى ئاوى سه‌رزه‌وى، سه‌ره‌ڕاى زیادكردنى توندكردنى كۆنتڕۆڵ بۆ سه‌رچاوه‌ ئاویه‌كان.
هه‌روه‌ها،پڕۆسه‌ى چاره‌سه‌رى كێشه‌ ئاویه‌كان ده‌كرێت سه‌ركه‌وتووبێت به‌هۆى ده‌ستگرتنه‌وه‌ به‌ به‌كارهێنانى ئاوه‌وه‌ له‌ ڕێگه‌ى وشیاركردنه‌وه‌وه‌ و ڕێوشوێن و ئیداره‌ى سه‌رچاوه‌ ئاویه‌كان له‌وانه‌ش گرتنه‌به‌رى شێوازى ئاودان وه‌ك ئاودانى خاڵبه‌ندى و پیاده‌كردنى سیسته‌مى وه‌شاندن له‌ پڕۆژه‌ ئاودێریه‌كان و لابردنى زیاده‌ ڕه‌ویه‌كان و سه‌رپێچیه‌كان،سه‌ره‌ڕاى دانانى پلانى وورد بۆ ئیشپێكردنى سیسته‌مى به‌نداوه‌كان و حه‌وزه‌كان بۆ سوود وه‌رگرتنى ئه‌وپه‌ڕى له‌ هه‌ڵگرتنى ئاو له‌و بڕه‌ ئاوه‌ى كه‌ چاوه‌ڕوانده‌كرێت له‌ مانگه‌كانى هاویندا ده‌ستبكه‌وێت به‌مه‌به‌ستى تێپه‌ڕاندنى وه‌رزه‌كه‌ به‌كه‌مترین زیان و كه‌مكردنه‌وه‌ى هه‌ندێك ڕووبه‌رى ئاوداشتن بۆ ئه‌و جێگایانه‌ى كه‌ بێكه‌ڵكن و چڕكردنه‌وه‌ى هه‌ڵمه‌ته‌كانى ڕاگه‌یاندنى جیاواز به‌ ئامانجى ده‌ستگرتنه‌وه‌ له‌ به‌كارهێنانى ئاودا و وه‌به‌رهێنانى عه‌قڵانى بۆ ئاو و سنوردانان بۆ به‌هه‌ده‌ردان.
 هه‌موو ئه‌م ڕێوشوێنانه‌ عێراق ده‌خاته‌ خانه‌ى دوور له‌ ناوچه‌ى به‌ بیابان بوون و وشكبونه‌وه‌ كه‌ پێده‌چێت  عێراق ڕووبه‌ڕووى ببێته‌وه‌، سه‌ره‌ڕاى ئه‌مانه‌ش ده‌كرێت كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى و هه‌ردوو ڕێكخراوى نێوده‌وڵه‌تى تایبه‌ت به‌ ئاو هاوبه‌شیان پێبكرێت به‌مه‌به‌ستى دۆزینه‌وه‌ى ده‌رچه‌یه‌كى یاسایى كه‌ وڵاتانى دراوسێ پابه‌ند بكات به‌ پیاده‌كردنى دۆزینه‌وه‌ى ڕێكه‌وتنه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانه‌وه‌ تایبه‌ت به‌ ئاو بۆ وڵاتانى سه‌رچاوه‌ و ڕاگوزه‌ر و ڕێژگه‌.
له‌كۆتاییدا، جوگرافیاى عێراق ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێت كه‌  عێراق له‌بوارى سه‌رچاوه‌ ئاویه‌كانه‌وه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ ژماره‌یه‌ك له‌ وڵاتانه‌وه‌، سه‌رچاوه‌ سه‌ره‌كیه‌كانى دیجله‌ و فوراتیش له‌ بنه‌مادا له‌ توركیاوه‌ دێن و هه‌ندێك لقى دیجله‌ش له‌ ئێرانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌یان گرتوه‌،هه‌ربۆیه‌ هه‌ر پڕۆژه‌یه‌كى ئاودێرى و به‌نداو و ده‌ریاچه‌ و فراوانكردنى زه‌وى كشتوكاڵى له‌ توركیا یان له‌ سوریادا كاریگه‌رى ڕاسته‌وخۆیان ده‌بێت له‌سه‌ر پشكى ئاوى عێراق.
عێراق له‌ مێژه‌ هه‌وڵى خۆى ده‌دات و به‌رده‌وامیشه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ریه‌كه‌ له‌ سوریا و توركیادا بۆ گه‌یشتن به‌ ڕێكه‌وتن.پێده‌چێت له‌ ئاینده‌دا ئاوى شیرین له‌لایه‌ن توركیاوه‌ به‌رامبه‌ر به‌نه‌وت و غازى سروشتى ئاڵوگۆڕى پێبكرێت له‌گه‌ڵ عێراقدا و سیاسه‌تى((نه‌وت به‌رامبه‌ر به‌ ئاو)) پیاده‌ بكرێت له‌كاتێكدا كه‌ 70% نه‌وت و غازى سروشتى توركیا له‌ عێراقه‌وه‌ چنگى ده‌كه‌وێت.
ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ به‌شێوه‌یه‌كى گشتى كێشه‌ى ئاو له‌ جیهاندا و به‌تایبه‌تیش ناوچه‌ى ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست باس ده‌كات و دواتریش به‌ ووردتر باس له‌ كێشه‌ ئاویه‌كانى عێراق ده‌كات، ئاشكراشه‌ كه‌ هه‌رێمى كوردستانیش وه‌ك به‌شێك له‌ كۆمارى عێراقى فیدڕاڵ هه‌مان كێشه‌ و گرفته‌كانى ئاوى عێراقى ڕووبه‌ڕوو ده‌بێته‌وه‌،چونكه‌ یه‌كێك له‌ ڕووباره‌ سه‌ره‌كیه‌كان كه‌ ڕووبارى دیجله‌یه‌ له‌ سنورى توركیاوه‌ تا نزیكه‌ى باكورى شارى به‌غدادى پایته‌خت ڕاسته‌وخۆ دێته‌ خاكى هه‌رێمى كوردستان و به‌رده‌وام ده‌بێت و چه‌ندین لقى تریشى تێده‌ڕژێت كه‌ زۆربه‌یان ده‌كه‌وێته‌ سنورى هه‌رێمى كوردستان وسه‌رچاوه‌كانیان له‌ ئێران و توركیاوه‌ هه‌ڵده‌قوڵێن.
 
به‌نداوى دوكان
هه‌رێمى كوردستان به‌بێ بون و به‌رده‌وام بوونى ڕووبارى دیجله‌ و لقه‌كانى ده‌بێته‌ خاكێكى بێ ئاو و بێ پیت و به‌ره‌كه‌ت و ڕووبه‌ڕووى دیارده‌كانى به‌ بیابانبوون و وشكبونه‌وه‌ ده‌بێته‌وه‌ و له‌گه‌ڵیشیدا هه‌موو كێشه‌ سیاسى و ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى و ژینگه‌یى و كشتوكاڵیه‌كانیش توندتر و مه‌ترسیدار تر ده‌بن و كاریگه‌رى زۆر خراپ به‌جێدێڵن له‌سه‌ر ئاینده‌ى هه‌رێمى كوردستان. كه‌ هه‌موانیان به‌ زیانى گه‌وره‌ ده‌شكێته‌وه‌ به‌سه‌ر پشكى ئاوى تاك و ئاوى كشتوكاڵى و پیشه‌سازیشدا.
بۆیه‌ ده‌كرێت به‌هه‌مان شێوه‌ى عێراق له‌كوردستانیشدا له‌ ڕێگه‌ى وه‌زاره‌تى كشتوكاڵ و ئاودێریه‌وه‌ هه‌وڵى جدى بدرێت له‌گه‌ڵ هه‌ریه‌كه‌ له‌ توركیا و ئێراندا كه‌ چیدیكه‌ ئاو وه‌ك كارتێكى فشارى سیاسى و ئابورى به‌كارنه‌هێنن  دژ به‌هه‌رێمى كوردستان و پڕۆژه‌ى ئاودێرى و دروستكردنى به‌نداو و عه‌مباراو و ده‌ریاچه‌ جێبه‌جێنه‌كه‌ن و ئاو نه‌گرنه‌وه‌ له‌هه‌رێمى كوردستان وه‌ك ئه‌وه‌ى چه‌ند ساڵێكه‌ له‌لایه‌ن ئێرانه‌وه‌ جێبه‌جێده‌كرێت له‌ ڕووبارى ئه‌ڵوه‌ن له‌ خانه‌قین 2005 و ئێستاش له‌گه‌ڵ ڕووبارى زێى بچووك له‌ساڵى 2017 و به‌ ئاره‌زوو و مه‌رامى خۆیان و له‌هه‌ركاتێك كه‌ بیانه‌وێت ئه‌و ئاوانه‌ بگرنه‌وه‌ و به‌ریده‌نه‌وه‌.

 
به‌نداوى ده‌ربه‌ندیخان
ده‌كرێت هه‌رێمى كوردستانیش،له‌لایه‌ك گرنگى بداته‌ لایه‌نى ته‌كنیكى و سیاسه‌تى ئاو بۆ ئاینده‌ و له‌لایه‌كى تریشه‌وه‌ هانى هاوڵاتیان بدات و هوشیاریان بكاته‌وه‌ له‌مه‌ترسیه‌كانى كه‌م ئاوى و ده‌ستگرتن به‌ به‌كارهێنانى ئاوه‌وه‌. و كێشه‌ و گرفته‌كانى ئاویش به‌هاوبه‌شى له‌گه‌ڵ عێراقدا له‌گه‌ڵ وڵاتانى دراوسێشدا چاره‌سه‌ر بكات.
به‌پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌رێمى كوردستان و عێراق ڕووبه‌ڕووى هه‌مان چاره‌نوسى پڕ مه‌ترسى ده‌بنه‌وه‌ له‌ بێ ئاویدا و هه‌میشه‌ش ده‌كه‌ونه‌ به‌ر به‌زه‌یى وڵاتانى دراوسێوه‌ له‌ توركیا و ئێران و سوریاوه‌.
هه‌ربۆیه‌ش ئاو له‌م سه‌ده‌یه‌دا ده‌بێته‌ هۆكارێك بۆ ئاشتى به‌ڵام دووهۆكار بۆ هه‌ڵایسان و سه‌رهه‌ڵدانى جه‌نگ و ململانێى سیاسى و سه‌ربازیه‌كان له‌نێوان وڵاتانى ناوچه‌ى ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا و دونیاشدا، و ئیدى ئه‌و دروشمه‌ى كه‌ له‌مێژه‌یه‌ به‌رزكراوه‌ته‌وه‌ و هه‌میشه‌ دووباره‌ ده‌كرێته‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت (( ئاو و ئاوه‌دانى )) یان (( ئاو سه‌رچاوه‌ى ژیانه‌)) پێده‌چێت له‌گه‌ڵ زیادبوونى ژماره‌ى دانیشتوان و گۆڕانكاریه‌كانى كه‌ش و هه‌وا و زۆربوونى پێداویستیه‌كانى كۆمه‌ڵگاكان بۆ ئاو هێواش هێواش كاڵببێته‌وه‌ و له‌جیاتى ئه‌و دروشمانه‌ى پێشوو  بگوترێت (( ئاو سه‌رچاوه‌ى جه‌نگ و ململانێكانه‌)).به‌وهیواى ئاو هه‌میشه‌ بۆ كوردستان و ناوچه‌كه‌ و دونیاش مایه‌ى ژیان و پێشكه‌وتن و ئاوه‌دانى بێت نه‌ك جه‌نگ و ململانێ و وێرانكارى.

سه‌رچاوه‌كان :
=========

1.حقائق عن دجلة و الفرات،للباحث طالب الصفار.

2. شحة المياه فى العراق الاسباب و الحلول للباحث د. عصمت موجد الشعلان.

3.مشكلة المياه المزمنة، د. وليد رضوان،سوريا.

4.نقص المياه فى العراق تنذر بكارثة،للباحث بهاء الموسوى.

5.بحث للسيدة نبراس المعمورى.

6.المعاهدات و الاتفاقات الدولية بين العراق و تركيا حول المياه.

7.بعض الابحاث البيئية.





                                                                                           *  نه‌وزادى موهه‌ندیس
                                                                                 [email protected]
:01:34:01.08.2017
زیاتر ...
Resistant Co. Reklam
ئایه‌ كام حیزب پشكى له‌ داهاتى نه‌وت هه‌یه‌






هەلی کار