100₺ = 35,250 IQD         100ERU = 137,750IQD          Zer ayar(21) = 225,000IQD         100,000Tomen = 33,000IQD          100£ = 160,250IQD         100$ = 128,250IQD    
كارگه‌ پترۆكیمیاییه‌كان و ڕۆڵیان له‌بوژاندنه‌وه‌ى ژێرخانى ئابورى دا "پڕۆژه‌ى شارى غازى كوردستان" به‌نموونه‌
پێشه‌وا شێخ ره‌ئووف
هه‌رێمى كوردستان یه‌كێكه‌ له‌و شوێن و جێگایانه‌ى كه‌له‌سه‌ر ئاستى ڕۆژهه‌ڵاتى ناه‌ڕاست و جیهانیشدا پێگه‌یه‌كى گه‌وره‌و گرنگى هه‌یه‌ له‌بوارى دابینكردنى وزه‌ى جیهانیدا ئه‌ویش به‌وه‌ى خاوه‌نى بڕێكى زۆر نه‌وتى خاوو گازى سروشتییه‌، كه‌ به‌پێى پشكنین و توێژینه‌وه‌ى كۆمپانیاكانى تایبه‌ت به‌ نه‌وت و گازو ناوه‌نده‌ ئه‌كادیمییه‌ تایبه‌ته‌كان به‌بوارى وزه‌ له‌سه‌ر ئاستى جیهان، نه‌وت و گازى سروشتى هه‌رێمى كوردستان یه‌كێكه‌ له‌باشترین جۆره‌كانى نه‌وت و گاز له‌جیهاندا، ئه‌ویش به‌وه‌ى له‌قووڵییه‌كى كه‌مدایه‌ له‌ژێر زه‌وییه‌وه‌ ئه‌وه‌ش ده‌رهێنان و به‌رهه‌مهێنانى ئاسان و سووكه‌، هه‌روه‌ها نه‌وته‌كه‌ى له‌جۆرى نۆرماڵه‌و گازه‌ سروشتییه‌كه‌شى یه‌كێكه‌ له‌گازه‌ هه‌ره‌ باشه‌كان له‌سه‌ر ئاستى جیهان.
 به‌گوێره‌ى نوێترین ئامارى ناوه‌نده‌ ئه‌كادیمییه‌ تایبه‌ته‌كان به‌بوارى وزه‌ له‌ ئه‌وروپا، چاڵه‌كانى گازى بن زه‌وى له‌ ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا تا نزیكه‌ى 200 ساڵى تر ده‌توانرێ لێیانه‌وه‌ گازى بن زه‌وى ده‌ربهێنرێت، به‌ڵام وڵاته‌ ئه‌وروپییه‌كان 15-20 ساڵى تر به‌رهه‌مى گازییان ده‌بێت،  80%ى گشت گازى سروشتى وڵاتى عێراق ده‌كه‌وێته‌ هه‌رێمى كوردستانه‌وه‌.
به‌گوێره‌ى داتا فه‌ڕمییه‌كانى وه‌زاره‌تى نه‌وتى عێراق یه‌ده‌گى سه‌لمێنراوى گاز له‌ عێراق 110 ترلیۆن پێ سێجایه‌ كه‌ ده‌كاته‌ 3100ملیار مه‌تر سێجایه‌، یه‌ده‌گى گازى سروشتى هه‌رێمى كوردستانیش به‌زیاتر له‌ 6 تریلیۆن مه‌تر سێجا خه‌مڵێنراوه‌، لێره‌وه‌ گرنگى سه‌رچاوه‌كانى گازى هه‌رێمى كوردستان ده‌رده‌كه‌وێت.
تاكو ئێستا له‌ عێراق و هه‌رێمى كوردستانیش به‌هۆى دواكه‌وتوویى پیشه‌سازى نه‌وت و گازه‌وه‌ ساڵانه‌ بڕێكى زۆر له‌ گازى سروشتى به‌هۆى مه‌شخه‌ڵى كێڵگه‌كانه‌وه‌ Gas flaring ده‌سوتێت، ئه‌مه‌ش جگه‌ له‌وه‌ى زیانێكى ئابورى گه‌وره‌یه‌و ساڵانه‌ ملیاره‌ها دۆلار به‌هه‌ده‌ر ده‌درێت به‌هۆى به‌كارنه‌هێنانى ئه‌و گازه‌وه‌، هاوكات مه‌ترسییه‌كى گه‌وره‌شه‌ بۆسه‌ر ژینگه‌ى وڵاته‌كه‌مان كه‌ به‌هۆى سوتانى ئه‌و گازه‌و پێكهاته‌كانى گازه‌ جۆراوجۆره‌كان له‌ ئاووهه‌واو ژینگه‌ى وڵاتماندا بڵاوده‌بێته‌وه‌. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر پلانى تۆكمه‌و گونجاو هه‌بوو ئه‌وا جگه‌ له‌ پاكڕاگرتنى ژینگه‌كه‌مان، ساڵانه‌ سه‌ده‌ها ملیار دۆلار ده‌گه‌ڕێنینه‌وه‌ بۆ خه‌زێنه‌ى ده‌وڵه‌ت و له‌خزمه‌تى هاوڵاتیانى خۆماندا به‌كارى ده‌هێنین.
له‌ساڵى 2003ه‌وه‌ كارى دۆزینه‌وه‌ى گه‌وره‌ له‌بوارى گازى سروشتی هاتۆته‌ كایه‌وه‌، ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ كه‌ هه‌رێم بكاته‌ یه‌كێك له‌و سه‌رچاوانه‌ى كه‌ وڵاتانى جیهان به‌تایبه‌ت توركیاو یه‌كێتى ئه‌وروپا پێویستیان پێیه‌تى و چاویان تێ بڕیووه‌ تاكو له‌داهاتوودا بڕى پێویستى خۆیان له‌گاز له‌ڕێگه‌ى ئه‌م هه‌رێمه‌وه‌ دابین بكه‌ن.
هه‌رێمى كوردستان ئێستا خاوه‌نى یه‌ك كێڵگه‌ى به‌رهه‌مهێنانى گازه‌ له‌ كێڵگه‌ى كۆرمۆر له‌چه‌مچه‌ماڵ، بۆرى غازه‌كه‌ له‌چه‌مچه‌ماڵه‌وه‌ درێژ ده‌بێته‌وه‌ بۆ هه‌ولێر پاشا بۆ زاخۆ و دواتر راده‌كێشرێت بۆ توركیا. 
بلۆكى كۆرمۆر ده‌كه‌وێته‌ ناحیه‌ى قادركه‌ره‌مى سه‌ربه‌قه‌زاى چه‌مچه‌ماڵ ئه‌و تاكه‌ كێڵگه‌یه‌ى گازى سروشتییه‌ كه‌ به‌رهه‌مێهێنانى تێدایه‌و ڕووبه‌ره‌كه‌ى 510 كیلۆمه‌تر دووجایه‌. بڕى زیاتر له‌ 2 تریلیۆن مه‌تر سێجا گازى تێدایه‌، له‌ساڵى 1930 یه‌كه‌م بیرى ئه‌زموونى تێدا هه‌ڵكه‌ندراوه‌ قوڵى بیره‌كانى ئه‌م كێڵگه‌یه‌ 1975 مه‌تره‌، به‌پێى راپۆرتى كۆمپانیاى داناگازى ئیماراتى توانیویانه‌ ڕێژه‌ى به‌رهه‌مهێنانى گاز له‌م كێڵگه‌یه‌دا بگه‌یه‌ننه‌ 330 ملیۆن پێ سێجا گاز له‌ ڕۆژێكدا. له‌ئێستاشدا به‌ بۆرییه‌كى 181 كیلۆمه‌تر كه‌ تیره‌كه‌ى 24 ئینجه‌ گاز ده‌گه‌یه‌نرێته‌ وێستكه‌گانى به‌رهه‌مهێنانى كاره‌باى چه‌مچه‌ماڵ و هه‌ولێرو دهۆك. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ى بلۆكى كۆرمۆر 2  هه‌ر له‌سنورى ناحیه‌ى قادركه‌ره‌م ڕووبه‌ره‌كه‌ى 300 كیلۆمه‌تر دوجایه‌و تائێستا نه‌دراوه‌ به‌ هیچ كۆمپنیایه‌ك و به‌رهه‌مهێنانى تێدا نییه‌.
سه‌باره‌ت به‌ كێڵگه‌ى گازى چه‌مچه‌ماڵیش كه‌ درێژییه‌كه‌ى 80 كیلۆمه‌ترو پانییه‌كه‌شى زیاتر له‌ 10 كیلۆمه‌تره‌، بڕى 3 تریلیۆن مه‌تر سێجا گازى تێدایه‌ كه‌ له‌ یه‌ده‌گى گازى وڵاتى كازاخستان زیاتره‌، ئه‌م كێڵگه‌یه‌ له‌ساڵى 1929-1930یه‌كه‌م بیرى ئه‌زمونى تێدا هه‌ڵكه‌ندراوه‌، كێڵگه‌یه‌كى گازییه‌و یه‌ده‌گه‌كه‌ى 77 ملیار مه‌تر سێجا گازه‌. ئه‌مه‌ش زه‌خیره‌و یه‌ده‌گێكى باشه‌ بۆئه‌وه‌ى له‌داهاتوویه‌كى نزیكدا بتوانرێت ده‌یان كارگه‌ى جۆراوجۆرى پیشه‌سازى له‌سنوره‌كه‌دا به‌پشت به‌ستن به‌م زه‌خیره‌ زۆره‌ى گاز بنیات بنرێت و بكرێته‌ سه‌رچاوه‌یه‌كى ترى ئابورى بۆ وڵاتمان.
به‌پێى توێژینه‌وه‌كان سه‌رچاوه‌كانى گازى هه‌رێمى كوردستان ده‌توانن نزیكه‌ى 100 ساڵ پێویستى غازى سروشتى توركیا و نزیكه‌ى 10 ساڵ پێویستى غازى ئه‌وروپا دابین بكه‌ن. 
گازى سروشتى هه‌رێمى كوردستان نزیكه‌ى (100-200) ترلیۆن پێ سێجا واتا 3%ى یه‌ده‌گى گازى جیهانه‌. به‌ڵام گاز تاكو ئێستا له‌هه‌رێمى كوردستان بۆ به‌رهه‌مهێنانى وزه‌ى ناوخۆ به‌كاردێت وه‌ك سوته‌مه‌نى و به‌شێكى كه‌میشى هه‌نارده‌ى توركیا ده‌كرێت. ئه‌وه‌ى هه‌یه‌ له‌ئێستادا له‌هه‌رێمى كوردستان گاز زیاتر بۆ به‌رهه‌مهێنان و دابینكردنى وزه‌ى كاره‌با به‌كاردێت، ئه‌وه‌ش به‌هۆى گرفتى دارایى و گرفتى گه‌یاندنى گازى پێویست به‌ وێستگه‌كان نه‌توانراوه‌ كاره‌باى 24 كاتژمێرى بۆ هاوڵاتیان دابین بكرێت.
خاڵێكى تر كه‌ ئه‌م به‌رهه‌مه‌ سروشتییانه‌ى زیاتر گرنگ و به‌ بایه‌ختركردووه‌ ئه‌وه‌یه‌ به‌هۆى زۆرى بڕى یه‌ده‌گى گازى سروشتى، هه‌رێمى كوردستان ئه‌و شوێنه‌ ده‌بێت كه‌ كۆتا وڵات و شوێنه‌ گازو به‌رهه‌مى سروشتیى ژێر زه‌وییه‌كه‌ى كۆتا و له‌بڕبێت و نه‌مێنێت، بۆیه‌ ئێمه‌ى كورد ئه‌و به‌خته‌مان ده‌بێت كه‌ دره‌نگتر له‌وڵاتانى ترى جیهان بیر له‌ سه‌رچاوه‌ى وزه‌ى تر بكه‌ینه‌وه‌، به‌ڵكو به‌شێكیش ده‌بین له‌و جێگایانه‌ى كه‌ ده‌بینه‌ سه‌رچاوه‌ى وزه‌ بۆ زۆرێك له‌ وڵاتانى جیهان. 
هه‌ربۆیه‌ جێى خۆیه‌تى حكومه‌تى هه‌رێم و پلانداڕێژه‌رانى بوارى سیاسه‌تى نه‌وت و گازو سامانى سروشتى له‌هه‌رێمى كوردستان، گرنگى زیاتر به‌ كارگه‌ پترۆكیمیاییه‌كان بده‌ن‌و كاربكه‌ن له‌ڕێگه‌ى كۆمپانیا جیهانییه‌كانه‌وه‌ پڕۆژه‌ى گه‌وره‌ى پترۆكیمیایى له‌هه‌رێمى كوردستان دابمه‌زرێنن، چونكه‌ گومانى تێدانییه‌ دامه‌زراندن و بوونى كارگه‌ى پترۆكیمیایى ته‌كانێكى گه‌وره‌ به‌ئابورى وڵات ده‌دات و ده‌بێته‌ ژێرخانێكى گرنگ‌و به‌بایه‌خ بۆ خه‌ڵك‌و هه‌رێمى كوردستانیش. 
یه‌كێك له‌و پڕۆژه‌ گه‌وره‌و گرنگانه‌ى كه‌ له‌ساڵانى ڕابردوودا قسه‌ى له‌باره‌وه‌كراو هه‌نگاوى سه‌ره‌تایشى بۆ نرا بریتى بوو له‌ پڕۆژه‌ى "شارى غازى كوردستان"، ئه‌م پرۆِژه‌یه‌ یه‌كێكه‌ له‌پڕۆژه‌ هه‌ره‌ گه‌وره‌و گرنگه‌كانى پترۆكیمیایى له‌ ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست كه‌ بڕیاربوو له‌لایه‌ن هه‌ردوو كۆمپانیاى هیلال و دانه‌غازى ئیماراتییه‌وه‌ جێبه‌جێ بكرێت، به‌ڵام وه‌ك باسكراوه‌به‌هۆى یه‌كلانه‌بوونه‌ى یاساى نه‌وت و گازه‌وه‌ له‌و كاته‌دا نه‌چووه‌ته‌ بوارى جێبه‌جێكردنه‌وه‌.
ئه‌و پڕۆژه‌یه‌ كه‌ یه‌كێك بوو له‌و پڕۆژانه‌ى پشتى به‌گازى سروشتى ناوخۆى هه‌رێمى كوردستان و سنورى قادركه‌ره‌م و چه‌مچه‌ماڵ ده‌به‌ست، بڕیاربوو له‌سه‌ر ڕووبه‌رى 461 ملیۆن پێ دووجا كه‌ ده‌كاته‌ 43 كیلۆمه‌تر چوارگۆشه‌ له‌باكورى قه‌زاى چه‌مچه‌ماڵ و له‌نزیك گوندى په‌ڵكه‌ڕه‌ش جێبه‌جێ بكرێت.
وه‌كو به‌رپرسانى ئیدارى كۆمپانیاى هیلال و دانه‌غاز ئاماژه‌یان پێكردووه‌ ئه‌وان سه‌رقاڵى تاوتوێكردنى چه‌ند پڕۆژه‌یه‌ك بوونه‌ كه‌ یه‌كێكیان بریتى بووه‌ له‌شارى غازى كوردستان. 
حه‌مید جه‌عفه‌ر به‌ڕێوه‌به‌رى جێبه‌جێكار له‌كۆمپانیاى هیلال و ئه‌ندامى ئه‌نجومه‌نى به‌ڕێوه‌بردنى كۆمپانیاى دانه‌غاز له‌ ڕێكه‌وتى 3/11/2008 به‌ ئاژانسى رۆیته‌رزى ڕاگه‌یاندووه‌، ئه‌وان سه‌رقاڵى تاوتوێكردنى پڕۆژه‌ى بنیاتنانى چوار شارى غازیین له‌خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست و باكورى ئه‌فریقاو باشورى ئاسیادا، یه‌كێك له‌و پڕۆژانه‌ش له‌ هه‌رێمى كوردستان بووه‌.
حه‌مید جه‌عفه‌ر ئه‌وه‌شى دركاندووه‌، ئه‌و شاره‌ غازییه‌ زیاتر له‌ 20 كارگه‌ى پیشه‌سازى جۆراوجۆرى پترۆكیمیاوى و كارگه‌ى پیشه‌سازى گه‌وره‌ له‌ئاستى جیهاندا له‌خۆده‌گرێت، جگه‌ له‌سه‌دان پڕۆژه‌ى مامناوه‌ندو بچووك و دروستكردنى پڕۆژه‌ى خزمه‌تگوزارى به‌شێوازى سه‌رده‌میانه‌.
خۆى له‌خۆیدا بوونى پڕۆژه‌یه‌كى له‌و شێوه‌یه‌ گرنگى و بایه‌خێكى گه‌وره‌ى ده‌بێت له‌بوژاندنه‌وه‌ى ژێرخانى ئابورى هه‌رێمى كوردستان و به‌شێك ده‌بێت له‌و پڕۆژانه‌ى كه‌ده‌كرێت حكومه‌تى هه‌رێم پشت به‌داهاته‌كه‌ى ببه‌ستێت و ببێته‌ یه‌كێك له‌سه‌رچاوه‌ گرنگه‌كانى ئابورى و داهاتى هه‌رێمى كوردستان، جگه‌ له‌وه‌ى پڕۆژه‌یه‌كى وه‌ها گرنگ و به‌بایه‌خ ڕۆڵێكى گه‌وره‌ ده‌بینێت له‌ڕه‌خساندنى هه‌لى كارى ناوخۆو ڕه‌خساندنى كار بۆ ئه‌ندازیاران و كارمه‌ندانى بواره‌كه‌و سه‌ره‌ڕاى دۆزینه‌وه‌ى كار بۆ هه‌زاران كرێكارو كارمه‌ندى تر.
هه‌روه‌ك ئه‌و ئه‌ندامه‌ى ئه‌نجومه‌نى به‌ڕێوه‌بردنى كۆمپانیاى دانه‌غاز ئاماژه‌ى پێكردووه‌و ده‌ڵێت: جگه‌ له‌و هه‌زاران كارمه‌نده‌ى به‌شێوازى ڕاسته‌وخۆ له‌و شاره‌ غازییه‌دا كارده‌كه‌ن‌و سوودمه‌ند ده‌بن، هاوكات نزیكه‌ى 200 هه‌زار كه‌سیش به‌شێوه‌یه‌كى ناڕاسته‌وخۆ به‌هۆى پڕۆژه‌و به‌رهه‌مه‌كانى ئه‌و شاره‌ غازییه‌وه‌ سوودیان پێده‌گات. 
جێبه‌جێكردنى پڕۆژه‌ى پترۆكیمیاى له‌هه‌رێمى كوردستان هه‌نگاوێك ده‌بێت بۆئه‌وه‌ى چیتر گازى سروشتى له‌م ناوچه‌یه‌دا به‌فیڕۆ نه‌ڕوات وه‌كو ئه‌وه‌ى ئێستا له‌نزیك چه‌مچه‌مالأ زیاتر له‌ دوو ساڵه‌ به‌هۆى لێدانى بیرێكى ئاوه‌وه‌ له‌لایه‌ن هاوڵاتیه‌یكه‌وه‌ گازى سروشتى دێته‌ ده‌ره‌وه‌و به‌به‌رده‌وامى به‌گڕێكى جوان ده‌سوتێت به‌بێ ئه‌وه‌ى له‌هیچ بوارێكى پیشه‌سازیدا كه‌ڵكى لێ وه‌ربگیرێت.
 تارق ره‌شید قایمقامى پێشووترى چه‌مچه‌ماڵ كه‌ ئه‌وكات نوێنه‌رى ئیداره‌ى گه‌رمیان بووه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و تیمه‌ى كه‌دیراسه‌ى پڕۆژه‌كه‌یان كردووه‌ ئاشكراى كردووه‌ كه‌ شوێنێك له‌باكورى قه‌زاكه‌ ده‌ستنیشانكراوه‌ به‌ڕووبه‌رى   43 كیلۆمه‌تر چوارگۆشه‌و حكومه‌تیش هه‌موو هاوكارییه‌كى بۆ ئه‌و پڕۆژه‌یه‌ ده‌ربڕیووه‌. 
به‌پێى زانیارییه‌كانى كۆمپانیاى دانه‌غاز پڕۆژه‌كه‌ پێكهاتووه‌ له‌ پێنج كارگه‌ى پترۆكیمیایى كه‌ به‌به‌رهه‌مه‌كانى گازى سنوره‌كه‌ له‌بوارى پیشه‌سازیدا كارى ده‌كرد، هاوكات پڕۆژه‌كه‌ پێویستى به‌ 15 هه‌زار كرێكارو ئه‌ندازیارو كارمه‌ندى پسپۆڕى جۆراوجۆر ده‌بوو. 
تارق ره‌شید قایمقامى پێشووترى چه‌مچه‌ماڵ پێیوابوو پڕۆژه‌ى شارى غازى و كیڵگه‌و بیره‌ غازییه‌كان ئه‌گه‌ر به‌باشى به‌كاربهێنرێت، نه‌ك سوودى بۆ خه‌ڵكى سنووره‌كه‌ ده‌بێت‌و ئاوه‌دانى و جوڵه‌یه‌كى باشى بازرگانى‌و پیشه‌سازى ده‌خاته‌ سنووره‌كه‌وه‌، به‌ڵكو سوود‌و قازانجى گه‌وره‌ى بۆ خه‌ڵكى كوردستان‌و حكومه‌تى هه‌رێم ده‌بێت.
بۆیه‌ جێى خۆیه‌تى بۆئه‌وه‌ى ژێرخانى ئابورى هه‌رێمى كوردستان پته‌و و تۆكمه‌ بكرێت و سیاسه‌تى درێژخایه‌نى وزه‌ له‌هه‌رێمى كوردستانیش دروست بێت و به‌رهه‌م‌و سامانى سروشتى خۆمان بۆ خزمه‌تى وڵات و خه‌ڵكى خۆمان بێت و وڵاتمانى پێ ئاوه‌دان بكه‌ینه‌وه‌، پێویسته‌ حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان كاربكات بۆ بنیاتنانى ده‌یه‌ها پڕۆژه‌ى پیشه‌سازى گه‌وره‌و پترۆكیمیایى. ئه‌م كارگانه‌ جگه‌ له‌وه‌ى ڕۆڵێكى سه‌ره‌كى و گه‌وره‌و گرنگى ده‌بێت له‌ بوژاندنه‌وه‌ى ئابورى وڵات، هاوكات هه‌نگاوێك ده‌بێت بۆ ڕه‌خساندنى هه‌لى كارو كه‌مكردنه‌وه‌و نه‌هێشتنى كار له‌سنوره‌كه‌دا. 
* خوێندكارى په‌یمانگاى نه‌وت و گاز
-----------------------------

        بۆ داتاو ئامارو ژماره‌كان سوودم له‌م سه‌رچاوانه‌ وه‌رگرتووه‌:

1-كوردستانى نوێ ژماره‌ 5918 له‌ 4/11/2012، ل 10و11 ڕیپۆرتاژ  "شارى غازى كوردستان بێ چاره‌نووسه‌" ئاماده‌كردنى: پێشه‌وا شێخ ره‌ئووف.
2-نه‌وتى هه‌رێمى كوردستان شیكردنه‌وه‌یه‌كى جوگرافى سیاسى، نوسینى: د.سفین جلال فتح الله‌، چاپى یه‌كه‌م 2015.
3-كاریگه‌رى نه‌وت و گاز له‌سه‌ر پێگه‌ى هه‌رێمى كوردستان، نوسینى: چنار بابه‌كر محمد، چاپى یه‌كه‌م 2016.
4-سیاسه‌تى په‌ره‌پێدانى نه‌وتى خاو و گازى سروشتى له‌هه‌رێمى كوردستان. نوسینى: د.قه‌یوان سواره‌ سیوه‌یلى، چاپى دووه‌م 2011.
5-ئاژانسى ڕۆیته‌رز.
6-ماڵپه‌ڕى كۆمپانیاى داناغاز و هیلال.


:08:37:02.10.2017
وتاره‌کانی تری نوسه‌ر
Resistant Co. Reklam
ئایه‌ كام حیزب پشكى له‌ داهاتى نه‌وت هه‌یه‌






هەلی کار